Một phụ nữ tham gia sản xuất nông nghiệp tại Mù Cang Chải, Việt Nam. Ảnh minh họa. Ảnh: GIANG VU/Pexels.

Một người vợ làm lao động tự do, cùng chồng trực tiếp sản xuất nông nghiệp và có thu nhập từ mảnh đất của gia đình. Tuy nhiên, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp lại đứng tên người chồng đang là công chức. Khi Nhà nước thu hồi đất để làm khu công nghiệp, câu hỏi được đặt ra là người vợ có thuộc diện được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm hay không.

Đây là tình huống được Bộ Nông nghiệp và Môi trường trả lời đầu tháng 9/2026. Thay vì đưa ra kết luận người vợ đương nhiên được hưởng hay không được hưởng hỗ trợ, cơ quan này dẫn các quy định của Luật Đất đai 2024, Nghị định 88/2024/NĐ-CP và phần sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 226/2025/NĐ-CP, đồng thời đề nghị trường hợp cụ thể phải được cơ quan quản lý đất đai tại địa phương xem xét trên hồ sơ.

Cách trả lời này cũng cho thấy một điểm quan trọng của chính sách. Khi đất nông nghiệp bị thu hồi, tên trên giấy chứng nhận là dữ kiện cần xem xét nhưng không phải dữ kiện duy nhất để xác định quyền hỗ trợ. Việc ai đang trực tiếp sản xuất, ai có thu nhập từ mảnh đất, tình trạng nghề nghiệp của người liên quan, nguồn gốc và diện tích đất đều có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Người trực tiếp sản xuất được xác định từ thực tế sử dụng đất

Điều 109 Luật Đất đai 2024 quy định hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho một số hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất. Với hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp thuộc trường hợp luật quy định, khoản hỗ trợ bằng tiền có mức tối đa không quá năm lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong bảng giá đất của địa phương.

Đây là mức trần, không phải mức mà mọi trường hợp đều mặc nhiên được nhận. Mức hỗ trợ cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định căn cứ điều kiện thực tế tại địa phương. Diện tích được đưa vào tính hỗ trợ là diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi nhưng không vượt quá hạn mức giao đất nông nghiệp tại địa phương.

Điều 22 Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định cụ thể hơn về người trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Với cá nhân, một trong những căn cứ quan trọng là người đó đang sử dụng đất nông nghiệp và tại thời điểm phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên đất.

Quy định đồng thời loại trừ một số nhóm khỏi khái niệm cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp để hưởng chính sách này, trong đó có cán bộ, công chức, viên chức và một số lực lượng hưởng lương từ ngân sách nhà nước, người hưởng lương hưu, người nghỉ mất sức hoặc thôi việc đang hưởng trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng và người lao động có hợp đồng lao động không xác định thời hạn.

Người trực tiếp sản xuất và có thu nhập từ đất là những dữ kiện phải được đối chiếu khi xem xét hỗ trợ. Ảnh minh họa. Ảnh: GIANG VU/Pexels.

Với hộ gia đình, việc xem xét không chỉ dừng ở người đứng tên giấy chứng nhận. Quy định hướng đến hộ đang sử dụng đất nông nghiệp và có thành viên đáp ứng điều kiện về thu nhập từ sản xuất trên đất tại thời điểm phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt, đồng thời phải đối chiếu các điều kiện loại trừ theo pháp luật.

Trong tình huống người vợ trực tiếp làm nông còn người chồng đứng tên giấy chứng nhận và là công chức, vì vậy không thể chỉ từ một chi tiết để suy ra toàn bộ quyền lợi. Tư cách của người sử dụng đất, nguồn gốc đất, người trực tiếp tạo ra thu nhập từ hoạt động nông nghiệp và các giấy tờ chứng minh đều phải được đặt cạnh nhau.

Nghị định 226/2025/NĐ-CP còn bổ sung quy định rằng hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp thuộc diện hỗ trợ theo Điều 109 Luật Đất đai bao gồm cả trường hợp đủ điều kiện được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất. Quy định này càng cho thấy việc xem xét chính sách không thể được giản lược thành câu hỏi một người đã có tên hay chưa có tên trên giấy chứng nhận.

Năm lần giá đất là mức tối đa, không phải công thức chung

Một điểm khác dễ gây nhầm lẫn là mức hỗ trợ bằng tiền. Luật Đất đai quy định mức không quá năm lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong bảng giá đất của địa phương. Cụm từ “không quá” có nghĩa địa phương có quyền xác định mức cụ thể trong giới hạn này, chứ không có nghĩa cứ đáp ứng điều kiện là được nhận đúng năm lần giá đất.

Diện tích tính hỗ trợ cũng có giới hạn. Nếu diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi lớn hơn hạn mức giao đất nông nghiệp tại địa phương, toàn bộ diện tích đó không mặc nhiên được dùng để tính khoản hỗ trợ. Vì vậy, hai hộ có diện tích đất bị thu hồi tương đương chưa chắc nhận mức hỗ trợ giống nhau nếu thuộc các địa phương khác nhau hoặc hồ sơ sử dụng đất khác nhau.

Khoản tiền này cũng chỉ là một phần trong chính sách hỗ trợ khi mất đất sản xuất. Người thuộc diện được hỗ trợ theo quy định còn có thể được hỗ trợ bằng hình thức đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm. Điều này liên quan trực tiếp đến đào tạo nghề cho lao động nông thôn, bởi với người sống bằng sản xuất nông nghiệp, mất đất có thể đồng thời làm thay đổi nguồn việc làm và thu nhập của gia đình.

Chính sách vì vậy không chỉ giải quyết giá trị của phần đất bị thu hồi. Một câu hỏi tiếp theo là người đang sống từ mảnh đất ấy sẽ chuyển sang công việc gì, có cần học nghề mới hay không và khả năng tìm kiếm việc làm sau khi quỹ đất sản xuất bị thu hẹp ra sao.

Khi người làm việc trên đất không trùng với người đứng tên

Tình huống người chồng đứng tên giấy chứng nhận trong khi người vợ trực tiếp tham gia sản xuất gợi ra một khía cạnh đáng chú ý từ góc nhìn giới. Trong đời sống gia đình, người có tên trên giấy tờ về đất và người thực hiện phần lớn công việc sản xuất hoặc tạo ra thu nhập từ đất không phải lúc nào cũng là cùng một người.

Từ một trường hợp cụ thể không thể suy rộng rằng phụ nữ nông thôn nói chung đang bị bỏ ngoài chính sách hỗ trợ khi thu hồi đất. Hiện cũng chưa có căn cứ từ tình huống này để kết luận phụ nữ không đứng tên giấy chứng nhận sẽ đương nhiên thiệt thòi hơn nam giới. Nhưng chính các tiêu chí pháp luật về trực tiếp sản xuất và thu nhập cho thấy quá trình xác định đối tượng cần nhìn vào thực tế sử dụng đất, thay vì chỉ đọc tên người được ghi trên giấy tờ.

Phụ nữ tham gia sản xuất nông nghiệp tại Nha Trang, Khánh Hòa. Ảnh minh họa. Ảnh: Tony Pham/Pexels.

Điểm này đặc biệt có ý nghĩa khi thực hiện chính sách tại cơ sở. Nếu một thành viên trong gia đình thực sự tham gia sản xuất và có nguồn thu từ đất, các thông tin đó cần được phản ánh trong hồ sơ để cơ quan có thẩm quyền có căn cứ xem xét. Ngược lại, việc một người tự khai mình tham gia làm nông cũng không đủ để hình thành quyền hưởng hỗ trợ nếu không đáp ứng những điều kiện còn lại của pháp luật.

Vì vậy, với trường hợp người vợ trực tiếp sản xuất trên đất đứng tên chồng, câu hỏi quan trọng không nên dừng ở việc “sổ đỏ đứng tên ai”. Cần tiếp tục xác định người vợ có tư cách sử dụng đất theo quy định hay không, có nguồn thu từ sản xuất trên đất tại thời điểm được pháp luật yêu cầu hay không, nguồn gốc đất thuộc trường hợp nào và địa phương đang áp dụng mức hỗ trợ cụ thể ra sao.

Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường không kết luận thay cho cơ quan địa phương trong trường hợp được hỏi cũng xuất phát từ yêu cầu này. Một câu trả lời chung về pháp luật không thể thay thế việc kiểm tra hồ sơ cụ thể của từng hộ và từng thửa đất.

Những dữ kiện cần kiểm tra trước khi tính hỗ trợ

Người có đất nông nghiệp bị thu hồi cần đối chiếu ít nhất các thông tin gồm nguồn gốc và loại đất đang sử dụng; người thực tế tham gia sản xuất; nguồn thu nhập từ hoạt động nông nghiệp; tình trạng nghề nghiệp của người liên quan; diện tích đất bị thu hồi; hạn mức giao đất và mức hỗ trợ do địa phương quy định.

Những dữ kiện này có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định một người hay một hộ gia đình có thuộc diện được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm hay không. Việc đứng tên trên giấy chứng nhận là một phần của hồ sơ, nhưng không thể tự mình trả lời toàn bộ câu hỏi về quyền hỗ trợ.