Thượng úy Hồ Ngọc Thiên Thư hướng dẫn người dân buôn Ea Bông, phường Buôn Ma Thuột, thực hiện dịch vụ công trực tuyến trên điện thoại. Ảnh: Báo Đắk Lắk.

Từ một việc phải làm đến một việc muốn tham gia

Phân loại rác tại nguồn thường được đặt ra như một yêu cầu về ý thức và trách nhiệm. Gùi Xanh chọn một cách tiếp cận khác. Thay vì chỉ đưa thêm thông tin hướng dẫn, sáng kiến của Thượng úy Hồ Ngọc Thiên Thư, Phó Bí thư Chi đoàn, cán bộ Tổ Phòng chống tội phạm Công an phường Buôn Ma Thuột, đưa yếu tố trò chơi hóa vào một Web App nhằm khuyến khích người sử dụng tham gia phân loại rác.

Thượng úy Hồ Ngọc Thiên Thư tại chương trình trao Giải thưởng Thanh niên sống đẹp năm 2025. Ảnh: Công an Nhân dân.

Sáng kiến được trao giải Ba tại cuộc thi Phụ nữ kiến tạo tương lai xanh năm 2026. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc số hóa một nội dung vốn đã quen thuộc, mà ở cách đặt lại bài toán hành vi. Biết rác cần được phân loại chưa đồng nghĩa với duy trì việc đó mỗi ngày. Bởi vậy, một công cụ số chỉ thực sự có ích khi làm cho thao tác đúng trở nên dễ tiếp cận và đủ hấp dẫn để người dùng muốn lặp lại.

Các tài liệu công khai hiện mới xác nhận Gùi Xanh là một Web App sử dụng cách tiếp cận trò chơi hóa để khuyến khích phân loại rác. Chưa có dữ liệu được công bố về số người sử dụng, khu vực triển khai thử nghiệm, tỷ lệ người dùng duy trì hoạt động hay mức thay đổi lượng rác được phân loại. Vì vậy, ở thời điểm hiện tại, Gùi Xanh nên được nhìn đúng là một sáng kiến đã được ghi nhận qua cuộc thi, chưa phải một mô hình đã chứng minh hiệu quả ở quy mô rộng.

Cách tiếp cận ấy cũng cho thấy sự tiếp nối trong các công cụ mà Thượng úy Hồ Ngọc Thiên Thư từng phát triển. Công việc của chị gắn với một địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, nơi khoảng cách số không chỉ đến từ thiết bị hay đường truyền mà còn liên quan tới ngôn ngữ và khả năng thực hiện từng thao tác trên điện thoại.

Trước Gùi Xanh, Thượng úy Hồ Ngọc Thiên Thư đã xây dựng các video hướng dẫn dịch vụ công trực tuyến bằng tiếng Việt và tiếng Êđê, kết hợp tài liệu trực quan và mã QR. Để làm phần tiếng Êđê, chị tìm đến già làng và người có uy tín trong cộng đồng để hỗ trợ dịch, đọc và thu âm. Cách làm này giúp thông tin không chỉ được chuyển từ văn bản sang video mà còn được điều chỉnh theo ngôn ngữ người dân thực sự sử dụng.

Bộ video sau đó được nhân rộng trong Công an tỉnh Đắk Lắk. Chị cũng tham gia xây dựng các công cụ số khác như kênh Zalo kết nối với người dân, chatbot hướng dẫn thủ tục hành chính và bàn phím có các ký tự tiếng Êđê. Một sáng kiến sử dụng dữ liệu dân cư kết hợp trí tuệ nhân tạo để phân tích thông tin lưu trú cũng từng được trao giải tại một cuộc thi về chuyển đổi số và cải cách hành chính của tỉnh.

Nhìn từ chuỗi công việc này, điểm chung không phải nằm ở một loại công nghệ cố định. Có lúc công cụ là video, infographic, chatbot hay bàn phím điện tử; với Gùi Xanh, hình thức được chọn là Web App có yếu tố trò chơi. Công nghệ thay đổi theo vấn đề cần giải quyết, còn người sử dụng được đặt khá gần với điểm xuất phát của thiết kế.

Thượng úy Hồ Ngọc Thiên Thư trong một hoạt động tuyên truyền pháp luật cho học sinh. Ảnh: Công an Nhân dân.

Gùi Xanh còn phải đi qua phép thử sử dụng thực tế

Trò chơi hóa không tự động làm thay đổi hành vi. Nếu một ứng dụng chỉ thêm điểm số, hình ảnh hoặc thử thách nhưng không gắn được với việc phân loại rác ngoài đời thực, người dùng có thể tham gia trong thời gian ngắn rồi bỏ. Ngược lại, nếu thao tác trên ứng dụng quá phức tạp, một công cụ được tạo ra để giảm rào cản lại có thể sinh thêm rào cản mới.

Gùi Xanh vì thế còn một chặng quan trọng sau giải thưởng. Những thông tin cần được làm rõ khi sáng kiến bước sang thử nghiệm thực tế gồm cách người dùng tương tác với Web App, hành vi nào được ghi nhận, cơ chế nào khuyến khích họ quay lại, việc phân loại trên ứng dụng kết nối ra sao với quá trình thu gom và xử lý rác ngoài thực địa. Quan trọng hơn là dữ liệu trước và sau thử nghiệm có cho thấy sự thay đổi đủ rõ trong hành vi hay không.

Đây cũng là khác biệt giữa một ý tưởng truyền thông về môi trường với một giải pháp có khả năng vận hành lâu dài. Việc phân loại chỉ là mắt xích đầu. Sau khi người dân tách các loại rác, hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý cũng phải giữ được các dòng vật liệu đó tách biệt. Bài toán này tương tự với quản lý chất thải theo hướng kinh tế tuần hoàn, nơi hiệu quả không nằm ở một thao tác đơn lẻ mà phụ thuộc vào khả năng kết nối nhiều chủ thể trong cả chuỗi.

Với những dữ liệu đang có, chưa thể nói Gùi Xanh đã làm thay đổi cách cộng đồng phân loại rác. Giá trị có thể xác định ở giai đoạn này là việc Thượng úy Hồ Ngọc Thiên Thư thử đưa một cơ chế thường thấy trong các sản phẩm số vào một hành vi môi trường rất cụ thể. Bước tiếp theo sẽ khó hơn nhiều so với việc hoàn thiện giao diện hay tính năng, bởi chính quá trình sử dụng ngoài đời thực mới cho thấy trò chơi hóa có đủ sức chuyển từ sự tò mò ban đầu thành một thói quen hay không.