Một hạt đất sét từ thời kỳ Natufian cuối cùng ở Eynan-Mallaha (miền bắc Israel), được nhuộm đỏ bằng đất son và có dấu vân tay của một đứa trẻ (khoảng 10 tuổi) đã nặn nó cách đây 12.000 năm.

Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science Advances, nhóm nghiên cứu do nhà khảo cổ Laurent Davin dẫn đầu đã tìm thấy hơn 1.000 hiện vật do con người chế tác, trong đó có 142 hạt đất sét được phân tích chi tiết.

Các hiện vật này có niên đại từ khoảng 12.000 đến 15.000 năm trước, thuộc nền văn hóa Natufian culture - giai đoạn chuyển tiếp quan trọng giữa xã hội săn bắt hái lượm và sự hình thành nông nghiệp sơ khai.

Trước đó, giới khoa học mới chỉ ghi nhận vỏn vẹn 4 hạt đất sét cùng thời kỳ trên toàn cầu. Việc phát hiện số lượng lớn hiện vật lần này mở ra cơ hội hiếm có để tái dựng đời sống, tư duy biểu tượng và mức độ phát triển xã hội của con người tiền sử.

Nhóm khảo cổ đã rà soát hàng chục nghìn khối đất sét được khai quật trong nhiều thập kỷ tại các di chỉ như el-Wad, Nahal Oren, Hayonim và Eynan-Mallaha, vốn là những địa điểm sinh sống của cư dân Natufian vào cuối thời kỳ đồ đá cũ, khoảng 15.000–11.700 năm trước. Đây được xem là một trong những cộng đồng đầu tiên định cư lâu dài, dù vẫn duy trì lối sống săn bắt hái lượm.

Các hạt trang sức được phát hiện có hình dạng phong phú như hình trụ, đĩa hay elip. Nhiều mẫu trong đó mang hình dáng lấy cảm hứng từ các loài thực vật quen thuộc trong môi trường sống như lúa mạch dại, lúa mì einkorn, đậu lăng hay đậu Hà Lan. Điều này cho thấy trang sức không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng ý nghĩa biểu tượng, phản ánh cách con người thời đó nhận thức thế giới và thể hiện bản sắc.

Một điểm nổi bật là sự tương đồng rõ rệt về kiểu dáng giữa các hạt đất sét tại nhiều khu vực khác nhau, từ núi Carmel đến Galilee. Khác với trang sức làm từ vỏ sò, xương hay đá thường mang tính địa phương, các hạt đất sét lại cho thấy sự tồn tại của một “ngôn ngữ biểu tượng chung” trong toàn khu vực, hé lộ dấu hiệu của giao lưu văn hóa và tổ chức xã hội sớm.

Bên cạnh đó, nhiều hạt còn được phủ màu đỏ bằng đất son (ochre), cung cấp bằng chứng sớm nhất về kỹ thuật engobe để phủ một lớp đất sét lỏng lên bề mặt. Trước đây, kỹ thuật này được cho là xuất hiện muộn hơn, khoảng 7.000 năm trước, cùng với sự ra đời của đồ gốm.

Những hạt bằng đất sét từ thời kỳ Natufian muộn được tìm thấy tại Hayonim Terrace (Galilee), có màu đỏ và còn nguyên dấu tích lỗ của dây xâu.

Không dừng lại ở việc phân tích hình thái, nhóm nghiên cứu còn phát hiện khoảng 50 dấu vân tay còn lưu lại trên các hạt đất sét. Kết quả phân tích cho thấy sự tham gia của nhiều nhóm tuổi khác nhau, từ trẻ em đến người trưởng thành, gợi mở về vai trò cộng đồng trong hoạt động chế tác.

“Đó là một cộng đồng đa thế hệ”, ông Davin nói. “Đây là một bước ngoặt vì đây là lần đầu tiên chúng ta có thể xác định được người chế tác những hiện vật cổ xưa như vậy”. 

“Chúng tôi phát hiện một số hạt được làm bởi trẻ em, và chúng giống hệt như những hạt được làm bởi người lớn”, ông giải thích. “Điều này cho chúng ta biết rằng trẻ em có thể tiếp cận với cùng những nguyên liệu như người lớn, chứ không phải trẻ em chỉ được phép chơi với bùn và làm đồ vật. Bọn trẻ được làm chính xác những gì người lớn đang làm, điều này thực sự thú vị”.

Ngoài ra, các nhà khoa học cũng tìm thấy một số tượng đất sét nhỏ, trong đó có hiện vật độc đáo mô tả một người phụ nữ và một con ngỗng, được xem là một trong những hình tượng sớm nhất thể hiện mối liên hệ giữa con người và động vật.

Hiện nhóm nghiên cứu đang tiếp tục phân tích nguồn gốc đất sét, với giả thuyết phần lớn nguyên liệu được lấy từ môi trường xung quanh nơi cư trú, trong khi một số mẫu có thể xuất phát từ chính nền nhà cổ. Đặc biệt, lần đầu tiên dấu tích dây xâu còn sót lại trong các lỗ hạt đã được ghi nhận, mở ra khả năng xác định loại thực vật và kỹ thuật mà người tiền sử sử dụng để tạo nên các chuỗi trang sức.

Phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ đời sống vật chất mà còn góp phần giải mã thế giới tinh thần và khả năng giao tiếp biểu tượng của tổ tiên loài người từ hàng chục nghìn năm trước.