Khoảng trống trong nghiên cứu về ô nhiễm nhựa biển

Ô nhiễm nhựa đại dương từ lâu đã được xem là một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất của thế kỷ XXI. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu trước đây mới chỉ tập trung đánh giá quy mô phát tán của rác thải nhựa trong môi trường biển hoặc các tác động đối với hệ sinh thái. Những tổn thất trực tiếp mà cộng đồng ven biển, đặc biệt là ngư dân quy mô nhỏ, phải gánh chịu vẫn chưa được lượng hóa đầy đủ bằng các bằng chứng thực nghiệm.

Khoảng trống khoa học đó đã được lấp đầy thông qua một nghiên cứu vừa được công bố trên Communications Earth & Environment, tạp chí khoa học uy tín thuộc hệ thống Nature Portfolio. Công trình được thực hiện trong khuôn khổ Dự án 3SIP2C (Nguồn phát thải, nơi tích tụ và các giải pháp nhằm giảm thiểu tác động của rác thải nhựa (RTN) đến cộng đồng ven biển ở Việt Nam” (3SIP2C)), với sự tham gia của các nhà khoa học đến từ Đại học Phenikaa, Đại học Heriot-Watt (Vương quốc Anh) và Viện Nghiên cứu Hải sản. Trong đó, PGS.TS Ngô Thị Thúy Hường ( Đại học Phenikaa) là đồng chủ nhiệm dự án phía Việt Nam.

Theo nhóm tác giả, mặc dù ô nhiễm nhựa đã trở thành vấn đề toàn cầu, chúng ta vẫn chưa hiểu đầy đủ những tác động kinh tế - xã hội mà hiện tượng này gây ra đối với các cộng đồng ven biển. Các đánh giá hiện nay chủ yếu dựa trên những mô hình kinh tế vĩ mô hoặc các giả định lý thuyết, trong khi thiếu dữ liệu thực địa phản ánh trải nghiệm và tổn thất thực tế của những người chịu ảnh hưởng trực tiếp.

Nghiên cứu chỉ ra rằng phần lớn rác thải nhựa đổ ra đại dương có nguồn gốc từ các hệ thống sông lớn ở châu Á. Khu vực này đồng thời phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất của ô nhiễm nhựa do mật độ dân cư ven biển cao và tỷ lệ rò rỉ chất thải lớn. Năm 2018, chi phí do ô nhiễm nhựa gây ra tại khu vực châu Á được ước tính lên tới 11 tỷ USD. Trên phạm vi toàn cầu, tổng chi phí kinh tế - xã hội trong toàn bộ vòng đời của ô nhiễm nhựa biển năm 2019 vào khoảng 3,7 nghìn tỷ USD và được dự báo có thể vượt 7,1 nghìn tỷ USD vào năm 2040.

Tuy nhiên, đằng sau những con số khổng lồ đó là câu hỏi quan trọng: các cộng đồng ven biển đang phải trả giá như thế nào cho cuộc khủng hoảng nhựa toàn cầu?

Lần đầu tiên lượng hóa tổn thất của ngư dân Việt Nam

Nhóm nghiên cứu đã triển khai một chương trình khảo sát quy mô lớn tại ba ngư trường trọng điểm nằm ở cửa sông Hồng và sông Mekong, bao gồm Hải Phòng, Nam Định và Bến Tre.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp giữa định lượng và định tính. Nhóm đã tiến hành phỏng vấn có cấu trúc với 199 ngư dân, tổ chức các cuộc thảo luận nhóm tập trung, phỏng vấn cán bộ quản lý cảng cá và ngành thủy sản, đồng thời thực hiện khảo sát xác minh với 94 ngư dân khác và kiểm kê 282 mẫu rác mắc trong lưới đánh cá.

Kết quả cho thấy tất cả các ngư dân tham gia khảo sát đều phải gánh chịu những tổn thất liên quan đến rác thải nhựa trên biển.

Chi phí thiệt hại trung vị được xác định ở mức 3.421 USD cho mỗi tàu cá mỗi năm, tương đương khoảng 85 triệu đồng Việt Nam. Khoản thiệt hại này chiếm khoảng 12% doanh thu thường niên của tàu cá và lên tới 25% tổng thu nhập của chủ tàu.

Đây là những con số đặc biệt đáng chú ý bởi chúng được xây dựng từ dữ liệu thực tế tại cộng đồng, thay vì các mô hình dự báo quy mô lớn như trước đây.

Một trong những phát hiện quan trọng của nghiên cứu là phần lớn thiệt hại kinh tế không đến từ việc sửa chữa ngư cụ hay xử lý rác trực tiếp, mà xuất phát từ những chi phí cơ hội bị mất.

Hình ảnh trong bài báo trên tạp chí khoa học uy tín thuộc hệ thống Nature Portfolio

Phân tích dữ liệu cho thấy 54% tổng thiệt hại kinh tế bắt nguồn từ việc tàu cá phải gián đoạn hoạt động khai thác để gỡ bỏ rác thải nhựa mắc vào lưới hoặc thiết bị đánh bắt. Thời gian lao động bị mất lên tới 158 giờ mỗi tàu mỗi năm, tương đương khoảng 6,5% tổng thời gian dành cho hoạt động đánh bắt.

Bên cạnh đó, 28% thiệt hại đến từ sự suy giảm hiệu quả khai thác do lưới bị cản trở bởi rác thải nhựa, làm giảm sản lượng đánh bắt. Khoảng 12% chi phí phát sinh từ công lao động dùng để loại bỏ rác khỏi sản phẩm khai thác, 5% liên quan đến sửa chữa ngư cụ và 1% là chi phí xử lý các trường hợp rác quấn vào chân vịt tàu.

Theo nhóm nghiên cứu, đây chính là những “chi phí ẩn” thường bị bỏ qua trong các đánh giá kinh tế truyền thống nhưng lại có ảnh hưởng rất lớn tới sinh kế của ngư dân.

Nghiên cứu cũng phát hiện sự chênh lệch đáng kể giữa các vùng miền.Tại khu vực đồng bằng sông Mekong, đặc biệt là tỉnh Bến Tre, mức độ thiệt hại kinh tế do rác thải nhựa gây ra gần gấp đôi so với các địa phương thuộc đồng bằng sông Hồng. Trong khi ngư dân Hải Phòng và Nam Định mất khoảng 10% doanh thu hàng năm, con số này ở Bến Tre lên tới khoảng 18%. 

PGS.TS Ngô Thị Thúy Hường đồng chủ nhiệm dự án phía Việt Nam.

Các tác giả cho rằng nguyên nhân xuất phát từ việc ngư dân vùng hạ lưu sông Mekong thường phải hoạt động gần các cửa sông có lượng rò rỉ rác thải nhựa rất lớn. Đồng thời, họ chủ yếu sử dụng các tàu cá cũ, tiêu hao nhiên liệu nhiều hơn và có khả năng chống chịu thấp hơn trước các tác động của ô nhiễm môi trường.

Kết quả này cho thấy ô nhiễm nhựa không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là một vấn đề công bằng xã hội, bởi những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất lại đang phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất.

Không dừng lại ở những tổn thất kinh tế, nghiên cứu còn chỉ ra các nguy cơ trực tiếp đối với sức khỏe và tính mạng của ngư dân.

Hơn 45% số người được khảo sát cho biết từng gặp sự cố rác thải nhựa quấn vào chân vịt tàu, chủ yếu là dây thừng và các loại ngư cụ bị bỏ lại trên biển.

Trong nhiều trường hợp, ngư dân buộc phải lặn xuống nước để gỡ bỏ các vật cản này. Các cuộc phỏng vấn thực địa ghi nhận đã có những vụ tai nạn nghiêm trọng dẫn đến thương tật hoặc tử vong trong quá trình xử lý rác mắc vào tàu cá.

Những phát hiện này cho thấy tác động của ô nhiễm nhựa biển vượt xa các vấn đề môi trường thông thường, trở thành nguy cơ trực tiếp đối với an toàn lao động nghề cá.

Đồng kiến tạo giải pháp cùng cộng đồng

Một điểm đáng chú ý của nghiên cứu là không chỉ dừng lại ở việc đánh giá tác động, nhóm tác giả còn tìm kiếm các giải pháp thực tiễn dựa trên sự tham gia của cộng đồng.

Khảo sát cho thấy mặc dù nhận thức rất rõ tác hại của rác thải nhựa, nhưng hiện nay có tới 77% ngư dân vẫn phải ném rác trở lại biển sau khi thu gom trong quá trình đánh bắt do thiếu cơ sở hạ tầng tiếp nhận và cơ chế hỗ trợ phù hợp.

Từ thực tế đó, nghiên cứu đề xuất mô hình “Fishing for Litter” (Thu hồi rác thải nhựa tích hợp đánh bắt), trong đó ngư dân được hỗ trợ tài chính khi mang rác thu gom được về bờ.

Kết quả khảo sát cho thấy cộng đồng ngư dân sẵn sàng tham gia như những “người gác đền môi trường” nếu nhận được mức hỗ trợ khoảng 0,16 USD cho mỗi kg rác nhựa thu hồi, tương đương khoảng 4.000 đồng/kg – ngang với giá cá tạp tại địa phương.

Các nhà khoa học khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần ưu tiên triển khai mô hình này tại các khu vực dễ bị tổn thương, đặc biệt là các cửa sông thuộc hệ thống sông Mekong. Đây không chỉ là giải pháp làm sạch môi trường biển mà còn góp phần bảo vệ sinh kế và nâng cao khả năng chống chịu của các cộng đồng ven biển trước những thách thức môi trường ngày càng gia tăng.

Nghiên cứu của nhóm tác giả, trong đó có sự đóng góp quan trọng của PGS.TS Ngô Thị Thúy Hường và các cộng sự, đã cung cấp những bằng chứng thực nghiệm đầu tiên về chi phí kinh tế - xã hội của ô nhiễm nhựa biển đối với ngư dân Việt Nam. Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa đối với Việt Nam mà còn đóng góp quan trọng cho các nỗ lực xây dựng chính sách quản lý rác thải nhựa ở cấp khu vực và toàn cầu, trong bối cảnh thế giới đang hướng tới một hiệp ước quốc tế về chấm dứt ô nhiễm nhựa.