Cùng với tiếng máy là mùi vải mới, là hơi nóng từ chiếc bàn là than cũ và hình ảnh mẹ cặm cụi thùa khuy như muốn chạy đua với thời gian.

Mẹ minh mẫn, dù đã bước vào tuổi 88. Nhớ rõ từng chuyện của 60, 70 năm về trước, mẹ kể chậm dãi như đọc từ một cuốn sách. Mâm ngũ quả nhà ai bày đẹp;  pháo nhà ai giòn, đanh; từng chiếc áo của con được may ra sao, màu sắc thế nào… mọi thứ hiện lên sắc nét như chỉ mới hôm qua.

Tự khen mình, rồi cười bẽn lẽn: “Tuổi mẹ như thế này, nhiều người quên rồi, chẳng còn nhớ nổi tên cháu. Thế mà mẹ vẫn nhớ như in từng chuyện xưa. Phật bảo tự khen mình cũng bị tội, nhưng mẹ thấy… mẹ thông minh thật đấy con ạ”.

Nụ cười của mẹ vẫn duyên như thuở nào, chỉ có thời gian là đã lặng lẽ khâu lên khóe mắt bà những đường chỉ bạc.

Mẹ kể, ngày ấy nhà nghèo lắm. Bố làm trong ngành giáo dục ở Quảng Ninh, cách nhà mấy chục cây số. Sức khỏe yếu, kinh tế khó khăn, bố ra khỏi ngành trở về quê. Lúc cưới mẹ, ông gần như tay trắng. Mẹ về làm dâu trong căn nhà nhỏ tuềnh toàng, vách đất, mái rơm.

Biết bố vẫn khát khao được đứng trên bục giảng, mẹ động viên ông đi học để nâng cao kiến thức. Nhà nghèo, nên việc bố đi học cũng là một thách thức phải vượt qua. Mẹ bán chiếc nhẫn vốn là của hồi môn của mình, cùng với đàn gà để mua gạo cho bố đủ ăn trong vài tháng ở nơi học. Nhắc đến đàn gà, mắt mẹ rưng rưng: “Con gà mẹ bị mù 2 mắt. Nó thương con lắm. Không nhìn thấy đàn con, nó luôn nghển đầu lắng nghe tiếng ríu rít quanh mình. Khi các con ăn, nó không ăn mà cọ đầu vào đám gà con. Nó chỉ ăn khi đàn gà con dừng mổ thóc. Đôi khi cũng chẳng còn hạt thóc nào. Mẹ thương nó quá, không nỡ tách mẹ con nó nên đành bán cả đàn”.

Mắt mẹ loáng nước, dường như ở thẳm sâu màu mắt đã bạc đi vì thời gian ấy, tôi vẫn thấy hình ảnh gà mẹ với đôi mắt bị mù, yêu thương, nhường nhịn, che chở đàn con. Điều đó làm tôi nhớ đến những gì mẹ đã làm cho anh em tôi trong bao tháng năm xưa cũ.

Mẹ cũng từng là cô giáo dạy vỡ lòng (tương tự lớp tiền tiểu học hiện nay). Lớp học xa nhà, phương tiện đi lại không có, đi bộ, bụng đói nhưng mẹ vẫn vui vì được đứng lớp. Nhưng rồi mẹ lại phải từ bỏ ước mơ làm cô giáo của mình để mưu sinh. Một mình nuôi đàn con 7 đứa trong khi chồng dạy học ở xa, lương tháng èo uột, mẹ tự học may từ người anh chồng và xin vào làm ở công ty may đo trong huyện. Nghề may vừa là nghề, vừa là cái nghiệp của mẹ từ đó.

Khi sinh đứa con thứ 7, mẹ gom hết số tiền dành dụm mua lại một chiếc máy khâu cũ để làm thêm ở nhà. Hàng ngày, sau giờ làm việc, cơm nước xong mẹ lại mang vải ra chiếc bàn ngoài sân để cắt, rồi ngồi may đến tận 2 giờ sáng. Không điện, chỉ có ngọn đèn dầu Hoa Kỳ nhỏ xíu, đủ soi mờ mờ mặt bàn để tránh bị lộ sáng trong thời chiến. Ngày hè oi bức hay mùa đông giá buốt, đêm đêm mẹ vẫn lặng lẽ ngồi bên bàn máy khâu. Ánh đèn vàng hắt lên khuôn mặt mẹ, đôi tay thoăn thoắt, tỉ mỉ gửi vào từng đường kim mũi chỉ.

Tự mày mò học hỏi nhưng mẹ có thể cắt may đủ loại áo, quần. Ra đường thấy ai mặc mẫu áo, quần đẹp, mẹ níu lại hỏi han, xin được nhìn, ngắm, rồi về cắt may y hệt. Những ngày cận Tết, mẹ thức trắng nhiều đêm để kịp trả hàng cho khách. Quần áo của anh em chúng tôi mẹ để đến 27, 28 Tết mới may. Sáng 30 Tết, mẹ mang quần áo mới đi giặt. Ít khi có nắng. Thường là mưa phùn nên quần áo chẳng thể khô được. Mẹ là quần áo bằng chiếc bàn là than đen xỉn. Sáng mùng Một, mặc kệ quần áo vẫn ẩm, anh em chúng tôi vẫn xúng xính diện đồ mới, lòng rộn ràng. Trong cái xóm nghèo toàn trẻ mặc áo cũ, chúng tôi là những đứa trẻ hiếm hoi có áo mới.

Thời gian trôi, chúng tôi lớn dần và mẹ cũng già đi nhưng chiếc máy khâu thì vẫn bên mẹ mỗi ngày như một người bạn tri kỷ. Mà cũng không thể rời nó được, vì mẹ vẫn cần có tiền để “tiếp tế” cho 7 đứa con học đại học xa nhà.

60 tuổi, mẹ chuyển nhà về Hà Nội để được gần con cháu. Chiếc máy khâu cũng theo mẹ về Hà Nội. Mẹ không còn may đồ cho khách nhưng vẫn tự may quần áo cho mình. 70 tuổi mẹ vẫn may. Mẹ chỉ thích những bộ đồ tự may. Mẹ tin vào đường kim, mũi chỉ của mình. 80 tuổi, mẹ vẫn ngồi may. Những câu chuyện cũ dường như không cũ trong trí nhớ của mẹ. Mẹ từng ước được làm trí thức, được đứng trên bục giảng dạy học như bố. Nhưng rồi vì chúng tôi, mẹ gác lại mọi mơ ước riêng. “Mẹ không được làm cô giáo, nhưng mẹ đã có 7 đứa con học đại học, thế là hạnh phúc rồi”. 

Mỗi khi nói vậy, mắt mẹ ánh lên niềm tự hào lặng lẽ, niềm tự hào của người đàn bà đã đi qua gần cả thế kỷ chỉ với chiếc máy khâu và một trái tim kiên cường.

Nhà văn Nguyễn Khắc Nguyệt đến thăm cô giáo cũ

Sau này, khi tôi viết kịch bản phim truyền hình nhiều tập “Lời ru mùa đông”, nhân vật người mẹ trong phim chính là hình ảnh của mẹ tôi. Đạo diễn Mai Hồng Phong đã dựng lại cảnh mẹ ngồi bên máy khâu, ánh sáng hắt qua khung cửa sổ, khói bếp vờn quanh, như thể tuổi thanh xuân của mẹ vừa trở về. Khi xem phim, mẹ mỉm cười: “Máy khâu của mẹ lên tivi rồi con ạ”.

Chiếc máy khâu ấy sau này còn đi vào hội họa. Họa sĩ Chu Linh Hoàng (cháu nội của mẹ) đã vẽ bức “Tuổi thanh xuân của bà”, lấy cảm hứng từ chính chiếc máy khâu của mẹ tôi và trưng bày tại Triển lãm cá nhân tại Hà Nội cuối năm 2025.

Giờ đây, mỗi mùa Tết về, căn nhà nhỏ ở Hà Nội vẫn thơm mùi trầm, tiếng con cháu ríu rít quanh mẹ. Chiếc máy khâu cũ vẫn ở góc phòng. Mẹ ít khâu vá hơn, nhưng thỉnh thoảng vẫn quay thử bánh xe, nghe tiếng lạch xạch quen thuộc như để gọi lại một thời đã xa. Tôi nhìn đôi tay gầy guộc của mẹ vuốt nhẹ lên thân máy, lòng rưng rưng. Có lẽ, chiếc máy khâu ấy không chỉ là vật dụng, mà là một phần linh hồn của mẹ , nơi lưu giữ tuổi thanh xuân, nước mắt, nụ cười, và cả những đêm trắng vì con.

Và cứ mỗi độ Tết về, trong tiếng gió se lạnh, tôi lại nghe đâu đó tiếng máy khâu lạch cạch của năm xưa, tiếng của tình yêu và sự hy sinh không bao giờ cũ.