Một người mắc bệnh thận mạn không chỉ đối diện với bệnh trong những lần đến bệnh viện. Phần lớn thời gian còn lại, họ phải tự tổ chức bữa ăn, nhớ thuốc, duy trì vận động, theo dõi sức khỏe và quyết định khi nào cần tìm đến nhân viên y tế. Những việc tưởng như quen thuộc ấy lại chịu tác động của kiến thức về bệnh, sức khỏe của chính người bệnh, điều kiện kinh tế và sự hỗ trợ họ nhận được từ gia đình.

TS. Lê Thị Thảo Hiền, Phó trưởng Khoa Điều dưỡng, Trưởng Bộ môn Ngoại – Sản, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cùng các cộng sự đã tiếp cận vấn đề này bằng một nghiên cứu định tính với người bệnh thận mạn đang được chăm sóc tại Bệnh viện Đa khoa Kiên Giang. Công trình được đưa lên nền tảng Research Square cuối năm 2025 và vừa được nhóm giới thiệu tại Hội nghị quốc tế EDTNA/ERCA lần thứ 54, diễn ra ở Gdańsk, Ba Lan từ ngày 24 đến 29/9/2026.

TS. Lê Thị Thảo Hiền trình bày nghiên cứu về thực hành tự chăm sóc của người bệnh thận mạn tại Hội nghị EDTNA/ERCA lần thứ 54 ở Ba Lan, tháng 9/2026. Ảnh: Khoa Điều dưỡng, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành.

Những việc diễn ra sau khi người bệnh rời cơ sở y tế

Nghiên cứu được thực hiện với 20 người từ 18 đến 60 tuổi, được chẩn đoán bệnh thận mạn ở các giai đoạn từ 1 đến 5. Dữ liệu được thu thập tại Bệnh viện Đa khoa Kiên Giang trong khoảng một tháng, từ đầu tháng 6 đến đầu tháng 7/2025. Nhóm sử dụng bảng hỏi kết hợp phỏng vấn sâu, sau đó phân tích dữ liệu theo khung chủ đề để nhận diện những cách người bệnh tự quản lý sức khỏe và các yếu tố tác động đến quá trình đó.

Ba nhóm hành vi xuất hiện nổi bật gồm dinh dưỡng, vận động thể chất và tuân thủ dùng thuốc. Trong các cuộc phỏng vấn, người tham gia kể về việc điều chỉnh thức ăn, hạn chế một số thành phần trong khẩu phần, đi bộ hoặc làm việc nhà để duy trì vận động và cố gắng sử dụng thuốc theo chỉ định.

Những dữ liệu này không nhằm tạo ra một thực đơn hay chương trình tập luyện chung cho người mắc bệnh thận mạn. Cách ăn uống, vận động và dùng thuốc còn phụ thuộc giai đoạn bệnh cũng như tình trạng từng người. Điều mà nghiên cứu của TS. Lê Thị Thảo Hiền tìm kiếm là cách người bệnh đang thực sự xoay xở với những yêu cầu chăm sóc đó trong đời sống thường ngày.

Khoảng cách giữa việc được hướng dẫn và khả năng thực hiện cũng hiện ra từ các cuộc phỏng vấn. Mức độ hiểu bệnh khác nhau khiến cách tự chăm sóc giữa những người tham gia không giống nhau. Giáo dục từ nhân viên y tế được đặt trong mối quan hệ với kiến thức của người bệnh, thay vì chỉ xem việc cung cấp thông tin là một hành động diễn ra một lần tại bệnh viện.

TS. Lê Thị Thảo Hiền (trái) và TS. Lưu Nguyễn Đức Hạnh tại phiên trình bày nghiên cứu về tự chăm sóc của người bệnh thận mạn. Ảnh: Khoa Điều dưỡng, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành.

Câu hỏi này cũng xuất hiện ở những nhóm bệnh khác. Một nghiên cứu gần đây về nhu cầu thông tin của người bệnh sau điều trị cho thấy ăn uống, vận động, nghỉ ngơi và tái khám vẫn là những vấn đề người bệnh phải tiếp tục xử lý khi đã rời phòng điều trị. Hai nghiên cứu không cùng bệnh lý và không dùng cùng phương pháp, nhưng cùng cho thấy chăm sóc không kết thúc khi người bệnh bước ra khỏi cơ sở y tế.

Gia đình và khả năng chi trả cũng nằm trong bài toán tự chăm sóc

Trong nghiên cứu về bệnh thận mạn, nhóm của TS. Lê Thị Thảo Hiền không tách hành vi của người bệnh khỏi môi trường sống. Sự hỗ trợ từ gia đình và những nguồn lực có thể tiếp cận trong cộng đồng xuất hiện như những yếu tố liên quan đến khả năng duy trì việc tự chăm sóc. Ngược lại, vấn đề sức khỏe và khó khăn tài chính được người tham gia đề cập như các trở ngại.

Điểm này làm thay đổi cách nhìn về một khái niệm dễ bị giản lược là “tuân thủ”. Một người biết mình nên làm gì chưa chắc đã có đủ sức khỏe, thời gian, tiền bạc hoặc hỗ trợ để thực hiện đều đặn. Vì vậy, nhóm nghiên cứu đặt giáo dục người bệnh cùng với sự tham gia của gia đình và việc kết nối nguồn lực hỗ trợ, thay vì xem trách nhiệm quản lý bệnh chỉ nằm ở từng cá nhân.

Trong khung phân tích của nhóm, hành vi tự chăm sóc được đặt giữa nhiều lớp yếu tố. Bên cạnh dinh dưỡng, vận động và dùng thuốc còn có hiểu biết về nguyên nhân bệnh, thông tin do nhân viên y tế cung cấp, gia đình, nguồn lực cộng đồng, điều kiện sức khỏe và tài chính. Cách sắp xếp này cho thấy một hành vi hằng ngày có thể chịu ảnh hưởng đồng thời bởi cả kiến thức cá nhân lẫn hoàn cảnh bên ngoài.

TS. Lưu Nguyễn Đức Hạnh và TS. Lê Thị Thảo Hiền (trái ngoài cùng) cùng các chuyên gia tại phiên khoa học của Hội nghị EDTNA/ERCA lần thứ 54. Ảnh: Khoa Điều dưỡng, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành.

Vai trò của điều dưỡng vì thế không chỉ nằm ở thực hiện kỹ thuật tại cơ sở y tế. Nhóm nghiên cứu đề cập đến việc điều dưỡng tham gia giáo dục, phối hợp chăm sóc và giúp người bệnh tiếp cận những nguồn lực phù hợp. Đây là hàm ý thực hành rút ra từ dữ liệu phỏng vấn, chưa phải kết quả của một thử nghiệm chứng minh rằng một mô hình hỗ trợ cụ thể có thể cải thiện tình trạng bệnh.

Giới hạn của công trình cũng cần được đặt cạnh kết quả. Nghiên cứu chỉ có 20 người tham gia, sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện và thực hiện tại một bệnh viện. Nhóm tác giả tự lưu ý việc tiến hành nghiên cứu ở một địa điểm có thể hạn chế khả năng áp dụng kết quả cho các nhóm người bệnh khác; tương tác giữa người phỏng vấn và người tham gia cũng có thể ảnh hưởng đến câu trả lời.

Bản công trình hiện được công bố dưới dạng preprint, tức chưa nên được xem như một bài báo đã hoàn tất quá trình bình duyệt khoa học. Việc được trình bày tại hội nghị chuyên ngành quốc tế vào tháng 9/2026 tạo thêm một diễn đàn để công trình được trao đổi, nhưng không làm thay đổi giới hạn phương pháp của nghiên cứu.

Giá trị trước mắt của khảo sát nằm ở việc đưa những hoạt động rất thường ngày của người bệnh vào phạm vi nghiên cứu. Ăn gì, vận động ra sao, nhớ thuốc thế nào hay tìm sự hỗ trợ ở đâu đều diễn ra chủ yếu bên ngoài bệnh viện. Với bệnh mạn tính, chính phần đời sống ấy là nơi các chỉ dẫn chăm sóc phải được chuyển thành những việc người bệnh có khả năng thực hiện mỗi ngày.