Một hành lang trại giam không có người. Ảnh minh họa, không phải cơ sở giam giữ được đề cập trong bài. Ảnh: Maia Fotografia/Pexels.

Lần khám đầu vào đối với một nữ phạm nhân không thể chỉ dừng ở bệnh đang mắc, chiều cao hay huyết áp. Tiền sử mang thai, sinh nở, bệnh phụ khoa, dấu hiệu sang chấn tâm lý, nguy cơ tự hại, lệ thuộc chất gây nghiện hoặc từng bị bạo lực đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách chăm sóc trong thời gian chấp hành án.

Những thông tin này không nhằm tạo ra sự ưu ái. Chúng giúp cơ sở giam giữ nhận diện đúng rủi ro, bố trí điều trị phù hợp và tránh để một vấn đề sức khỏe bị bỏ sót chỉ vì người bệnh đang ở sau song sắt.

Nhóm nhỏ trong một hệ thống chủ yếu dành cho nam giới

Báo cáo Prison Matters 2026 của Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC) cho biết thế giới có khoảng 11,6 triệu người bị giam giữ, trong đó nam giới chiếm gần 93%. Báo cáo cũng nhận định thiết kế, chính sách và hoạt động của nhiều nhà tù vẫn lấy nam giới làm trung tâm, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu riêng của phụ nữ. UNODC – Prison Matters 2026

Khi phụ nữ chỉ chiếm khoảng 7% số người bị giam giữ, các tiêu chuẩn chung rất dễ được xây dựng từ đặc điểm của số đông. Nhưng bình đẳng trong chăm sóc không có nghĩa là mọi người cùng nhận một quy trình giống nhau. Người có nguy cơ khác nhau cần được sàng lọc, điều trị và hỗ trợ khác nhau.

Đó là lý do Liên Hợp Quốc ban hành Quy tắc Bangkok, bổ sung các tiêu chuẩn riêng đối với phụ nữ trong hệ thống tư pháp hình sự. Bộ quy tắc yêu cầu việc khám sức khỏe ban đầu phải xem xét cả sức khỏe sinh sản, sức khỏe tâm thần, nguy cơ tự sát hoặc tự làm hại bản thân, tình trạng lệ thuộc chất gây nghiện và tiền sử bị xâm hại, bạo lực. OHCHR – Quy tắc Bangkok

Pháp luật Việt Nam đã có nền tảng

Luật Thi hành án hình sự năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã ghi nhận những chế độ riêng đối với nữ phạm nhân. Điều 46 quy định phụ nữ được cấp thêm đồ dùng cần thiết cho vệ sinh; Điều 48 quy định chế độ đối với người mang thai, sinh con và nuôi con dưới 36 tháng tuổi.

Theo đó, nữ phạm nhân mang thai được bố trí nơi giam phù hợp, khám thai định kỳ hoặc đột xuất, chăm sóc y tế khi cần thiết, giảm thời gian lao động và hưởng chế độ ăn uống bảo đảm sức khỏe. Người sinh con được nghỉ lao động trước và sau khi sinh; người nuôi con dưới 36 tháng tuổi được bố trí thời gian chăm sóc, nuôi dưỡng con. Luật Thi hành án hình sự số 127/2025/QH15

Những quy định này cho thấy việc chăm sóc nữ phạm nhân không bắt đầu từ khoảng trống hoàn toàn. Pháp luật đã nhận diện thai sản và việc nuôi con nhỏ là những giai đoạn cần chế độ riêng.

Tuy nhiên, mang thai không phải nhu cầu sức khỏe đặc thù duy nhất của phụ nữ. Người không mang thai vẫn có thể cần khám phụ khoa, tầm soát ung thư cổ tử cung và ung thư vú, điều trị rối loạn tâm lý, hỗ trợ sau sang chấn hoặc cai nghiện. Nữ phạm nhân cao tuổi, người khuyết tật hay mắc bệnh mạn tính cũng không thể được chăm sóc chỉ bằng một quy trình chung.

Chăm sóc không dừng ở điều trị khi có bệnh

Quy tắc Bangkok đặt ra yêu cầu cao hơn việc chữa bệnh phát sinh. Dịch vụ y tế dành cho nữ phạm nhân cần phù hợp với giới và ít nhất tương đương dịch vụ sẵn có trong cộng đồng. Phụ nữ trong trại giam cũng cần được tiếp cận các biện pháp phòng bệnh, khám phụ khoa và tầm soát ung thư phù hợp với độ tuổi.

Sức khỏe tâm thần là phần dễ bị khuất sau những biểu hiện như mất ngủ, thu mình, cáu giận hoặc vi phạm nội quy. Nếu tiền sử bạo lực và sang chấn không được nhận diện, hệ thống có thể chỉ xử lý hành vi bên ngoài mà bỏ qua nguyên nhân cần can thiệp chuyên môn. Vì vậy, Liên Hợp Quốc yêu cầu chương trình chăm sóc tâm lý phải được thiết kế riêng, có khả năng phòng ngừa tự sát, tự hại và chuyển người có nguy cơ đến chuyên gia.

Mối liên hệ với con cái cũng là một phần của quá trình ổn định tinh thần và chuẩn bị tái hòa nhập. Quy tắc Bangkok khuyến nghị không sử dụng việc cắt liên lạc với gia đình, nhất là với trẻ em, như một hình thức kỷ luật. Mục tiêu không phải xóa bỏ trách nhiệm hình sự, mà tránh để hình phạt của người mẹ tạo thêm tổn thương không cần thiết cho trẻ.

Cần nhìn thấy chất lượng chăm sóc qua dữ liệu

Không thể chỉ đọc quy định pháp luật rồi kết luận một cơ sở giam giữ đang làm tốt hay chưa tốt. Muốn đánh giá thực chất, cần có các chỉ số theo dõi: bao nhiêu nữ phạm nhân được sàng lọc sức khỏe sinh sản và tâm lý khi nhập trại; bao nhiêu trường hợp được chuyển khám chuyên khoa; việc điều trị có liên tục hay không; người có nguy cơ tự hại được hỗ trợ thế nào; hồ sơ y tế được chuyển tiếp ra sao khi họ trở về cộng đồng.

Cơ sở giam giữ cũng không nhất thiết phải tự xây dựng đầy đủ mọi chuyên khoa. Giải pháp khả thi hơn là thiết lập quy trình phối hợp thường xuyên với bệnh viện, cơ sở sản phụ khoa, tâm thần, điều trị nghiện và công tác xã hội. Nhân viên làm việc với nữ phạm nhân cần được đào tạo để phát hiện dấu hiệu nguy cơ và chuyển tuyến đúng lúc, thay vì phải tự thực hiện công việc của bác sĩ chuyên khoa.

Năm 2024, chương trình tư vấn, tuyên truyền pháp luật cho hơn 1.000 phạm nhân nữ tại Trại giam Xuân Nguyên cho thấy các trường đại học, chuyên gia pháp luật và tổ chức xã hội có thể tham gia hỗ trợ quá trình cải tạo, chuẩn bị tái hòa nhập.

Hoạt động tư vấn, tuyên truyền pháp luật tại Trại giam Xuân Nguyên, Hải Phòng, tháng 10/2024. Ảnh: Phụ nữ Mới.

Cách phối hợp này có thể mở rộng sang tư vấn sức khỏe, tâm lý, kỹ năng làm mẹ và kết nối dịch vụ sau khi chấp hành xong án phạt. Điểm quan trọng là hoạt động hỗ trợ cần được tổ chức thành quy trình có theo dõi, không chỉ dừng ở những chương trình ngắn hạn.

Thai kỳ và con nhỏ là những nhu cầu dễ nhận thấy nhất của nữ phạm nhân. Sang chấn tâm lý, bệnh phụ khoa, nguy cơ tự hại hoặc nỗi lo về gia đình thường khó nhìn thấy hơn. Khoảng trống chỉ thực sự được thu hẹp khi những nhu cầu ấy được phát hiện sớm, điều trị đúng và tiếp tục được hỗ trợ trong quá trình trở về cộng đồng.