Nữ kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt

Từ một nhà máy chỉ quen với việc sửa chữa thiết bị 35kV cũ kỹ và phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn hàng ngoại nhập, ngành điện Việt Nam đã vươn lên làm chủ những công nghệ siêu cao áp phức tạp bậc nhất. Đứng sau bước ngoặt lịch sử ấy là Anh hùng Lao động, kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt người phụ nữ đã dành trọn cuộc đời để giải bài toán tự chủ thiết bị cho đất nước, đưa Việt Nam sánh vai cùng nhóm 12 quốc gia trên thế giới sản xuất thành công máy biến áp 500kV.

Sinh năm 1950 tại Nghệ An, tốt nghiệp loại xuất sắc Khoa Điện, khóa K14, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, bà Nguyễn Thị Nguyệt bắt đầu công tác tại Tổng Công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC) từ những năm 1980. Vào thời điểm năm 1992, ngành điện Việt Nam vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu, trong khi nhà máy chỉ sở hữu một dây chuyền sửa chữa máy biến áp 35kV của Liên Xô.

Trước đòi hỏi cấp thiết của đất nước, bà cùng các cộng sự dấn thân vào những đề tài khoa học cấp Nhà nước đầy thử thách. Không có nhiều tài liệu kỹ thuật trong nước, nữ kỹ sư trực tiếp đến các trạm điện để đo đạc thông số, miệt mài đi xe buýt từ Đông Anh đến Thư viện Quốc gia ở Hà Nội để tìm kiếm và tự dịch tài liệu nước ngoài. Thậm chí, do thiếu thiết bị chuyên dụng, bà đã cải tạo một chiếc máy tiện thành máy cuốn dây phục vụ nghiên cứu.

Bằng ý chí bền bỉ, sau hơn một năm, chiếc máy biến áp 110kV nặng 62 tấn đầu tiên do Việt Nam tự thiết kế và chế tạo đã ra đời. Trong ngày đóng điện tại Vĩnh Yên, giữa sự hồi hộp của hàng trăm người và sự túc trực của lực lượng phòng cháy, chữa cháy, thiết bị đã vận hành ổn định. Sau đó, Hội đồng Khoa học và Công nghệ cấp Nhà nước nghiệm thu công trình với kết quả xuất sắc tuyệt đối.

Kỹ sư Nguyễn Thị Nguyệt giám sát máy biến áp 500kV

Tiếp nối thành công, năm 2003, bà tiếp tục chủ trì nghiên cứu, chế tạo thành công máy biến áp 220kV nặng 142 tấn. Sản phẩm không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mà còn giúp ngành điện giảm từ 20% đến 30% chi phí đầu tư so với thiết bị nhập khẩu, mở đường cho việc triển khai hàng loạt trạm biến áp trên cả nước.

Thử thách lớn nhất đến với bà vào năm 2005, khi ba máy biến áp tại Nhà máy Thủy điện Ialy gặp sự cố cháy hỏng nghiêm trọng, khiến việc cung cấp điện cho từ 2 đến 3 tỉnh bị ảnh hưởng và gây thiệt hại ước tính khoảng 2 tỷ đồng mỗi ngày. Trong khi chuyên gia Ukraina đưa ra phương án sửa chữa trong 9 tháng với chi phí 7 tỷ đồng, bà Nguyễn Thị Nguyệt tự tin cam kết hoàn thành trong 3 tháng với chi phí chỉ 2 tỷ đồng.

Cùng đội ngũ kỹ thuật, bà làm việc quên mình dưới hầm sâu, nhiều ngày làm hơn hai ca, tháo rời từng bộ phận để phục hồi thiết bị. Thành công này không chỉ giúp khôi phục hoạt động của hệ thống điện mà còn trở thành tiền đề quan trọng để bà hiện thực hóa mục tiêu lớn hơn: chế tạo máy biến áp 500kV.

Khi đề xuất dự án chế tạo máy biến áp 500kV, bà phải đối mặt với không ít hoài nghi bởi quy mô công trình lớn và mức độ rủi ro rất cao. Với bản lĩnh của người làm khoa học, bà luôn cho rằng nghiên cứu khoa học phải chấp nhận thử thách. Sau gần ba năm miệt mài nghiên cứu, hoàn thiện hàng trăm bản vẽ chi tiết cho từng bộ phận, ngày 7/10/2010, chiếc máy biến áp 500kV đầu tiên do Việt Nam sản xuất đã chính thức đóng điện thành công.

Sản phẩm nặng 218 tấn, được thiết kế phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam và lắp đặt tại Trạm biến áp Nho Quan (Ninh Bình). Công trình có tổng chi phí chế tạo khoảng 120 tỷ đồng, thấp hơn đáng kể so với mức khoảng 150 tỷ đồng của thiết bị nhập khẩu cùng loại, đưa Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á và là nước thứ 12 trên thế giới làm chủ công nghệ chế tạo máy biến áp 500kV.

Những đóng góp nổi bật của Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Nguyệt được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý.

Dù đã đến tuổi nghỉ hưu, ngay trong ngày nhận quyết định nghỉ công tác, bà vẫn tiếp tục lên đường thực hiện nhiệm vụ và sau đó ở lại cống hiến với vai trò chuyên gia. Kể từ những dấu mốc lịch sử ấy, EEMC đã sản xuất hơn 400 máy biến áp các loại cung cấp cho hệ thống điện quốc gia, giúp Nhà nước tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng nhờ giảm nhập khẩu thiết bị.

Những đóng góp nổi bật của Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Nguyệt được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý, trong đó có hai lần được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) trao Giải thưởng "Nhà khoa học nữ xuất sắc" vào các năm 2004 và 2014.

Cuộc đời và sự nghiệp của nữ kỹ sư không chỉ là niềm tự hào của ngành công nghiệp thiết bị điện Việt Nam mà còn là minh chứng cho tinh thần dám nghĩ, dám làm, khát vọng làm chủ công nghệ và cống hiến vì sự phát triển của đất nước.