PGS.TS.AHLĐ Nguyễn Thị Trâm đã dành trọn cuộc đời cho công tác chọn tạo giống lúa, người góp phần tạo nên bước ngoặt cho ngành lúa lai Việt Nam và là tác giả của hàng chục giống lúa đang được gieo trồng trên nhiều vùng sinh thái của đất nước. Ảnh: Hoàng Toàn

Được vinh danh là một trong 44 nữ trí thức tiêu biểu năm 2026, điều khiến bà xúc động không phải là danh hiệu dành cho riêng mình, mà là cơ hội để một lần nữa được lên tiếng về những điều bà vẫn còn trăn trở. “Nếu không có chính sách đủ mạnh, rất khó thu hút người trẻ đến với nông nghiệp”, bà nói. Đó cũng là nỗi lo lớn nhất của người phụ nữ đã dành cả cuộc đời đi tìm giống lúa cho người nông dân.

Người phụ nữ làm nên bước ngoặt cho lúa lai Việt Nam

Khi nhắc đến PGS.TS. Nguyễn Thị Trâm, nhiều người trong giới khoa học gọi bà là một trong những người đặt nền móng cho nghiên cứu và phát triển lúa lai ở Việt Nam. Suốt nhiều thập kỷ làm khoa học tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, bà đã chủ trì và tham gia chọn tạo hàng chục giống lúa năng suất cao, chất lượng tốt, thích nghi với nhiều vùng sinh thái khác nhau. Trong đó, nổi bật nhất là giống lúa lai hai dòng TH3-3 - giống lúa lai đầu tiên của Việt Nam được thương mại hóa thành công ở quy mô lớn.

Thời điểm đó, Việt Nam vẫn phụ thuộc rất nhiều vào giống lúa lai nhập khẩu. Việc làm chủ công nghệ chọn tạo lúa lai trong nước không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang ý nghĩa kinh tế và an ninh lương thực. Sau nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện, TH3-3 ra đời, mở ra hướng đi mới cho ngành lúa lai Việt Nam. Giống lúa này từng được trồng trên diện tích hàng trăm nghìn hecta, giúp nông dân nâng cao năng suất và giảm đáng kể chi phí sản xuất. Đó cũng là một trong những thành tựu quan trọng giúp bà được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.

Nhưng khi được hỏi đâu là điều khiến bà tự hào nhất, PGS.TS. Nguyễn Thị Trâm không nhắc đến các giải thưởng. Bà chỉ nói giản dị: “Điều vui nhất là giống lúa mình tạo ra được người dân chấp nhận và sử dụng.”

Với bà, phòng thí nghiệm chưa bao giờ là đích đến cuối cùng. Đích đến cuối cùng luôn là cánh đồng.

Giống lúa lai TH3-3 do PGS.TS. Nguyễn Thị Trâm và các cộng sự chọn tạo đã tạo bước ngoặt cho ngành lúa lai Việt Nam, góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất cho người nông dân.

Ở tuổi mà nhiều người đã chọn nghỉ ngơi, bà vẫn giữ thói quen theo dõi các công trình nghiên cứu, đọc tài liệu chuyên môn và trao đổi với các đồng nghiệp trẻ. Mỗi khi nhắc đến người nông dân, giọng bà chậm lại. Có lẽ bởi hơn ai hết, bà hiểu những nhọc nhằn của nghề nông.

“Tôi luôn nghĩ rằng nghiên cứu khoa học cuối cùng phải phục vụ người dân. Nếu người nông dân không được hưởng lợi thì công trình khoa học ấy chưa thật sự trọn vẹn", bà nói.

Nhiều năm đi thực địa khắp các vùng quê, bà chứng kiến những mùa hạn hán kéo dài, những đợt sâu bệnh bùng phát, những cánh đồng bị xâm nhập mặn và cả những vụ mùa thất bát khiến người dân lao đao. Chính những điều đó thôi thúc bà và các cộng sự không ngừng tìm kiếm những giống lúa mới có khả năng chống chịu tốt hơn.

Trong ký ức của bà, mỗi giống lúa mới đều là kết quả của nhiều năm kiên trì. Có khi phải mất gần một thập kỷ mới hoàn thành một quy trình chọn tạo. Có những dòng vật liệu tưởng như đầy triển vọng nhưng cuối cùng phải loại bỏ sau nhiều năm nghiên cứu. Có những thí nghiệm thất bại phải làm lại từ đầu. Nhưng người làm khoa học nông nghiệp không có lựa chọn nào khác ngoài sự kiên trì.

“Muốn tạo ra giống mới thì phải chấp nhận đi đường dài”, bà nói.

Nông nghiệp đang thiếu người trẻ

Niềm vui khi được tôn vinh tại "Lễ Tôn vinh và biểu dương Nữ trí thức Việt Nam tiêu biểu năm 2026" của bà nhanh chóng nhường chỗ cho những suy nghĩ về tương lai của ngành nông nghiệp, của đội ngũ nghiên cứu khoa học nông nghiệp.

“Được vinh danh là niềm vui rất lớn đối với tôi. Nhưng tôi cũng nghĩ mình đã lớn tuổi rồi. Điều tôi mong muốn hơn là sẽ có thêm nhiều nhà khoa học trẻ được ghi nhận và tôn vinh”, bà nói.

Theo bà, nông nghiệp đang đứng trước một thách thức lớn về nguồn nhân lực. Ngày càng ít người trẻ lựa chọn con đường nghiên cứu nông nghiệp. Thực tế này không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà còn xuất hiện ở nhiều quốc gia. Tuy nhiên, tại Việt Nam, khó khăn càng rõ hơn khi thu nhập của ngành chưa thực sự hấp dẫn.

“Nông nghiệp có hai cái khó. Một là công việc rất vất vả. Hai là thu nhập còn thấp”, bà chia sẻ.

Bà cho biết số lượng sinh viên lựa chọn các ngành kỹ thuật nông nghiệp, đặc biệt là ngành trồng trọt, đang giảm đáng kể. Trong khi đó, nghiên cứu nông nghiệp là lĩnh vực đòi hỏi sự dấn thân rất lớn. Không giống nhiều ngành khác có thể làm việc chủ yếu trong văn phòng hay phòng thí nghiệm, người nghiên cứu cây trồng phải thường xuyên có mặt ngoài đồng ruộng. Họ phải theo dõi cây từ khi gieo cấy đến lúc thu hoạch, phải đánh giá từng chỉ tiêu sinh trưởng, phải chấp nhận nắng nóng, mưa gió và những chuyến công tác kéo dài.

PGS.TS.AHLĐ Nguyễn Thị Trâm chia sẻ: “Nghiên cứu nông nghiệp không chỉ ngồi trong phòng thí nghiệm. Phải xuống đồng ruộng, phải theo dõi thí nghiệm trên diện tích rộng, phải trực tiếp quan sát cây trồng suốt cả vụ”.

Theo bà, nếu không có những chính sách đủ mạnh để hỗ trợ đào tạo và thu hút nhân lực, ngành nông nghiệp sẽ rất khó có được đội ngũ kế cận chất lượng cao. “Tôi nghĩ cần có những cơ chế khuyến khích sinh viên theo học các ngành kỹ thuật nông nghiệp, giống như đã từng có những chính sách hỗ trợ đối với ngành sư phạm”, bà nói thêm.

Khoa học cần được đầu tư đến nơi đến chốn và hãy cho những ý tưởng mới một cơ hội

Không chỉ lo về nhân lực, PGS.TS. Nguyễn Thị Trâm còn dành nhiều tâm huyết cho câu chuyện đầu tư khoa học. Theo bà, đầu tư cho nghiên cứu không chỉ là cấp kinh phí. Điều quan trọng hơn là xây dựng một môi trường nghiên cứu hiện đại.

“Các cơ sở nghiên cứu cần được đầu tư hệ thống trang thiết bị đồng bộ. Đồng thời, những người vận hành các thiết bị đó cũng phải được đào tạo bài bản”, bà nói.

Bà đánh giá cao vai trò của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay chỉnh sửa gen. Những công nghệ này đang mở ra nhiều cơ hội cho ngành chọn tạo giống. Tuy nhiên, bà cũng nhấn mạnh rằng công nghệ không thể thay thế con người: “AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, hỗ trợ lựa chọn hướng nghiên cứu. Nhưng cuối cùng nhà khoa học vẫn phải trực tiếp quan sát, đánh giá và kiểm chứng.” Bởi cây lúa không sống trong dữ liệu, cây lúa sống ngoài đồng ruộng và người nông dân mới là người quyết định giống lúa đó có thành công hay không.

Một điều khác khiến bà trăn trở là cơ chế xét duyệt các đề tài nghiên cứu. Theo bà, khoa học muốn phát triển thì phải chấp nhận đổi mới. Nhưng thực tế vẫn còn những đề tài rất mới gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn lực nghiên cứu. “Có những đề tài mới, chưa từng được thực hiện ở Việt Nam. Chính vì mới nên đôi khi lại khó được phê duyệt”, bà nói.

Theo bà, các hội đồng khoa học cần có cách tiếp cận cởi mở hơn với những ý tưởng sáng tạo. Bởi hầu hết các đột phá khoa học trên thế giới đều bắt đầu từ những ý tưởng từng bị xem là khác biệt: “Nếu muốn tạo ra đột phá thì phải khuyến khích cái mới.” Không chỉ hỗ trợ kinh phí, bà cho rằng các nhà khoa học cần được hỗ trợ về thời gian, cơ sở vật chất và nguồn vật liệu nghiên cứu để có thể theo đuổi đến cùng những ý tưởng có tiềm năng.

Sức bền của người làm giống

Nhìn lại chặng đường đã qua, PGS.TS. Nguyễn Thị Trâm chỉ cười khi được hỏi về những khó khăn mình từng trải qua. “Ngày ấy ai cũng khó khăn như nhau”, bà cười. Nhưng phía sau câu nói giản dị ấy là cả một thế hệ nhà khoa học đã làm việc trong điều kiện thiếu thốn hơn rất nhiều so với hiện nay.

Muốn có vật liệu nghiên cứu thì tự đi tìm. Không có người hỗ trợ thì tự làm. Muốn tạo ra một giống lúa mới phải mất từ bảy đến tám năm, thậm chí lâu hơn. Người nông dân chỉ cần chăm sóc một giống lúa. Nhà chọn giống phải theo dõi hàng trăm, thậm chí hàng nghìn dòng vật liệu khác nhau.

“Nông dân có thể tập trung vào những thời điểm quan trọng của mùa vụ. Nhưng nhà nghiên cứu phải có mặt từ lúc gieo cấy đến khi thu hoạch”, bà nói.

Bởi vậy, theo bà, làm khoa học nông nghiệp cần một loại năng lực đặc biệt. Đó không chỉ sức bền về thể lực mà còn là sức bền của niềm tin. Niềm tin rằng những tháng ngày đứng giữa đồng ruộng rồi sẽ tạo ra những giống lúa tốt hơn, khoa học có thể giúp người nông dân bớt nhọc nhằn hơn. Và niềm tin rằng sẽ có những thế hệ trẻ tiếp tục đi tiếp con đường mà thế hệ của bà đã mở ra.

Ở tuổi ngoài 80, người phụ nữ từng làm nên bước ngoặt cho lúa lai Việt Nam vẫn đau đáu với câu chuyện nhân lực, cơ chế khoa học và tương lai ngành nông nghiệp. Có lẽ bởi sau hàng chục năm gắn bó với cây lúa, điều bà quan tâm không còn là những danh hiệu hay giải thưởng. Điều bà quan tâm nhất vẫn là người nông dân và những cánh đồng lúa Việt Nam của ngày mai.

PGS.TS. Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Trâm (áo dài xanh, ở giữa) là một trong những nhà khoa học có đóng góp quan trọng cho ngành chọn tạo giống lúa Việt Nam, được vinh danh là một trong 43 Nữ trí thức Tiêu biểu năm 2026.