Kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy tại Công ty Đóng tàu Hạ Long, sau khi hoàn thành nhiệm vụ tại lễ hạ thủy tàu CSOV – YN 552213. Ảnh: SBIC.

Trong một xưởng đóng tàu, những bài toán làm chậm tiến độ đôi khi không nằm ở một thiết bị quá phức tạp. Nó có thể bắt đầu từ việc làm sao giữ một kết cấu thép đủ chắc trong lúc lắp ráp và hàn, để những sai lệch phát sinh không ảnh hưởng tới công đoạn tiếp theo.

Kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy, Công ty Đóng tàu Hạ Long, gặp đúng bài toán như vậy khi tham gia dự án tàu dịch vụ công trình điện gió ngoài khơi CSOV xuất khẩu cho Damen. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thiết bị nhập khẩu, nữ kỹ sư cùng đồng nghiệp thử tìm một cách làm ngay tại xưởng.

Từ một bộ vam đến hơn 200 bộ được chế tạo tại xưởng

Theo Tổng Công ty Công nghiệp tàu thủy (SBIC), sau nhiều lần thử nghiệm, kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy thiết kế một bộ vam kẹp cơ khí có lực kẹp khoảng 15 tấn. Nhiệm vụ của bộ vam là giữ chặt kết cấu trong quá trình hàn, qua đó hạn chế biến dạng. Từ thiết kế này, Công ty Đóng tàu Hạ Long đã có thể tự chế tạo hơn 200 bộ để sử dụng trong sản xuất.

Con số “hơn 200 bộ” đáng chú ý ở chỗ nó cho biết giải pháp đã vượt qua giai đoạn làm một mẫu để thử. Thiết bị được nhân lên thành số lượng đủ lớn để phục vụ công việc tại nhà máy. Tuy nhiên, thông số lực kẹp khoảng 15 tấn và số lượng trên hiện được công bố trong bài phỏng vấn của SBIC với chính kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy; tôi chưa tìm thấy một báo cáo kỹ thuật độc lập công khai để đối chiếu hai con số này. Vì vậy, chúng cần được hiểu đúng là dữ liệu do đơn vị và nhân vật cung cấp.

Kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy tại xưởng, cầm một bộ vam kẹp cơ khí dùng trong công việc đóng tàu. Ảnh: SBIC.

Cách giải quyết này mang tính cải tiến sản xuất hơn là một “phát minh” theo nghĩa pháp lý. Chưa có căn cứ trong các nguồn được kiểm tra để gọi bộ vam là sáng chế đã được cấp bằng. Giá trị hiện tại của nó nằm ở việc một dụng cụ kỹ thuật được thiết kế từ nhu cầu cụ thể, thử nghiệm rồi đưa vào công việc thực tế.

Bối cảnh sử dụng cũng không phải một dây chuyền thử nghiệm nhỏ. Damen xác nhận các tàu CSOV thuộc dòng Elevation được đóng tại Hạ Long Shipyard để phục vụ các dự án năng lượng ngoài khơi. Chiếc Windcat Rotterdam, một trong các tàu CSOV được đóng tại đây, đã được bàn giao tháng 7/2025; Damen cho biết tàu có thể phục vụ tối đa 120 người và hoạt động hỗ trợ xây dựng, vận hành, bảo trì công trình năng lượng ngoài khơi.

Điều này giúp đặt sáng kiến của kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy vào đúng quy mô: một dụng cụ không lớn về kích thước nhưng được phát triển trong môi trường sản xuất tàu xuất khẩu có yêu cầu kỹ thuật cao.

Phụ Nữ Mới từng đề cập một vấn đề tương tự ở lĩnh vực bán dẫn: bản thiết kế chỉ thực sự lộ ra điểm mạnh, điểm yếu khi được đưa khỏi bản vẽ để kiểm chứng bằng sản phẩm thật. Với sản xuất cơ khí, vòng thử - sửa - dùng lại cũng quyết định một ý tưởng có trở thành công cụ hữu ích hay chỉ nằm trên giấy.

Sau bão Yagi, bài toán lại là một cổng trục 40 tấn

Bộ vam không phải trường hợp duy nhất cho thấy cách kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy tiếp cận vấn đề sản xuất. Theo SBIC, sau bão Yagi, cổng trục 40 tấn tại bãi B1 của Công ty Đóng tàu Hạ Long bị hư hỏng hoàn toàn. Việc chờ đầu tư một thiết bị mới có nguy cơ kéo dài thời gian xử lý trong lúc vật tư tồn đọng và tiến độ sản xuất chịu sức ép.

Kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy cùng đồng nghiệp khảo sát các phương án, sau đó đề xuất gia cường, nối dài dầm cẩu và chuyển một cổng trục sang vị trí phù hợp hơn. Theo lời nữ kỹ sư được SBIC dẫn lại, sau khi công việc hoàn thành, dây chuyền được khôi phục để tiếp tục sản xuất và các dự án đóng tàu không phải chờ việc mua mới thiết bị.

Kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy làm việc với bản vẽ kỹ thuật tại Công ty Đóng tàu Hạ Long. Ảnh: SBIC.

Hai giải pháp khác nhau nhưng có chung một cách đặt vấn đề. Với bộ vam, điểm nghẽn là dụng cụ giữ kết cấu khi hàn. Với cổng trục sau bão, điểm nghẽn nằm ở năng lực vận chuyển vật tư trong nhà máy. Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi cần mua thêm thiết bị gì, nhóm kỹ thuật xem trước những gì doanh nghiệp đang có và phần nào có thể thiết kế lại.

Đó là dạng sáng tạo ít gây chú ý hơn một sản phẩm công nghệ mới, nhưng lại rất gần với hoạt động của nhà máy. Một vài giờ rút ngắn ở một công đoạn có thể tác động tới các công đoạn phía sau; ngược lại, một thiết bị không hoạt động cũng có thể khiến vật tư và nhân lực phải chờ.

SBIC cho biết các sáng kiến của kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy mang lại giá trị làm lợi hàng trăm triệu đồng. Tuy nhiên, nguồn này không tách chi phí tiết kiệm cho từng giải pháp, không công bố cách tính và cũng chưa có tài liệu tài chính độc lập kèm theo. Vì vậy, sẽ thiếu căn cứ nếu quy một con số cụ thể cho bộ vam 15 tấn hoặc phương án cổng trục.

Sáng tạo ở xưởng phải sống được qua nhiều lần sử dụng

Kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy làm việc tại Công ty Đóng tàu Hạ Long từ năm 2011. Năm 2026, theo SBIC, bà là nữ kỹ sư duy nhất của Tổng Công ty Công nghiệp tàu thủy được Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam trao Bằng Lao động sáng tạo. Nhưng nếu chỉ nhìn câu chuyện từ một danh hiệu thì phần quan trọng nhất lại bị bỏ qua.

Một sáng kiến trong nhà máy phải chịu phép thử khác với một ý tưởng trên hồ sơ: công nhân có sử dụng được không, thiết bị có lặp lại công việc ổn định không, có giải quyết đúng điểm nghẽn hay không và việc tự làm có thực sự hợp lý hơn phương án mua ngoài.

Với bộ vam kẹp, dữ liệu được SBIC công bố cho thấy doanh nghiệp đã đi tới bước chế tạo hơn 200 bộ. Với phương án xử lý cổng trục, giải pháp đã được triển khai để khôi phục hoạt động sản xuất. Đó là hai bằng chứng thực tế mạnh hơn việc chỉ nói một ý tưởng “có tiềm năng”.

Cũng cần giữ ranh giới rõ: chưa có dữ liệu công khai cho thấy hai giải pháp đã được thương mại hóa ra ngoài Công ty Đóng tàu Hạ Long, được cấp bằng sáng chế hay chuyển giao cho doanh nghiệp khác. Đây trước hết là những cải tiến được tạo ra để giải quyết công việc tại chính nơi chúng phát sinh.

Trong môi trường sản xuất, đôi khi sáng tạo không bắt đầu bằng việc nghĩ ra một công nghệ hoàn toàn mới. Nó bắt đầu khi một kỹ sư nhìn vào thiết bị đang thiếu, một công đoạn đang vướng hoặc một dây chuyền vừa bị gián đoạn và tìm được cách để công việc chạy trở lại.

Với kỹ sư Phạm Thị Bích Thủy, bộ vam kẹp 15 tấn cho thấy rõ điều đó: một dụng cụ kỹ thuật chỉ thực sự có giá trị khi từ bản thiết kế, nó được làm ra, được dùng và tiếp tục được làm thêm vì nhà máy cần đến nó.