ThS. Trương Thị Giang báo cáo tại phiên chuyên đề “Sức khỏe và môi trường” của Hội nghị INWES–APNN 2024. Ảnh: DNTU.

Một buổi báo cáo khoa học thường bắt đầu bằng những con số, nhưng với ThS. Trương Thị Giang, câu chuyện nghiên cứu lại có thể mở ra từ một màu xanh rất quen thuộc. Năm 2024, tại Hội nghị Mạng lưới các nhà khoa học và kỹ sư nữ khu vực châu Á – Thái Bình Dương (INWES–APNN), nữ giảng viên Khoa Công nghệ, Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai, trình bày nghiên cứu về mức độ đề kháng kháng sinh của vi khuẩn Escherichia coli gây nhiễm khuẩn huyết tại Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai.

Một năm sau, tên Trương Thị Giang xuất hiện ở vị trí đầu trong danh sách tác giả của một bài báo trên ACS Omega. Công trình tập trung vào anthocyanin – nhóm sắc tố thực vật tạo màu xanh tím cho hoa đậu biếc (Clitoria ternatea L.) và có hoạt tính chống oxy hóa. Điểm khó của anthocyanin là hoạt chất này dễ suy giảm khi gặp nhiệt, ánh sáng hoặc điều kiện bảo quản không phù hợp. Vì vậy, một ly nước hoa đậu biếc có màu đẹp không đồng nghĩa lượng hoạt chất ban đầu vẫn được giữ nguyên sau gia nhiệt.

“Đóng gói” hoạt chất bằng vật liệu từ tơ tằm

Trong công trình, nhóm nghiên cứu tạo các hạt nano silk fibroin – vật liệu protein tách từ tơ tằm – rồi chức năng hóa bằng hai polymer là PEI và PVA. Có thể hình dung silk fibroin như một khung mang, giúp giữ phần chiết giàu anthocyanin ở bên trong và hạn chế việc hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với môi trường nóng. PEI và PVA được dùng để điều chỉnh đặc tính bề mặt, độ ổn định và khả năng giữ hoạt chất của hệ hạt.

Theo mô tả của bài báo, nhóm sử dụng quy trình “một nồi” theo hướng xanh: các thành phần được phối trộn trong một quy trình đơn giản, hạn chế việc phải qua nhiều bước xử lý và không dựa vào hóa chất độc hại. Đây là lựa chọn có ý nghĩa khi một vật liệu bảo vệ hoạt chất thực phẩm hoặc dược liệu không nên tạo thêm gánh nặng môi trường ngay từ khâu sản xuất, cùng mối quan tâm với các sản phẩm thân thiện với môi trường.

Ở cấp độ phòng thí nghiệm, nhóm đã so sánh khả năng chống oxy hóa của phần chiết tự do với phần chiết được nạp trong hạt nano. Sau 4 giờ ở 70 độ C, hệ hạt nano còn duy trì khoảng 85% hiệu suất bắt gốc tự do DPPH, trong khi phần anthocyanin tự do chỉ còn khoảng 17%. Con số này cho thấy “lớp vỏ” vật liệu có thể làm chậm sự suy giảm hoạt tính khi gia nhiệt; nó chưa phải là bằng chứng về hiệu quả trên người hay về thời hạn sử dụng của một sản phẩm thương mại.

Hoa đậu biếc khô, bột hoa và phần chiết được dùng trong nghiên cứu. Ảnh: nhóm tác giả, bài báo trên ACS Omega.

Từ xét nghiệm đến vật liệu bảo vệ hoạt chất

Hồ sơ công khai của DNTU ghi ThS. Trương Thị Giang có học vị Thạc sĩ Kỹ thuật xét nghiệm y học và đang là giảng viên Khoa Công nghệ. Công việc của cô không chỉ gói trong giờ lên lớp. Năm 2024, cô tham gia diễn đàn của các nhà khoa học nữ với một báo cáo về vi khuẩn kháng kháng sinh; năm 2025, cô cùng các cộng sự ở nhiều trường đại học công bố nghiên cứu về hệ hạt nano bảo vệ anthocyanin.

Hai đề tài thuộc những nhánh khác nhau của khoa học sự sống, nhưng cùng gặp nhau ở yêu cầu kiểm soát rủi ro bằng dữ liệu. Với nghiên cứu vi khuẩn, câu hỏi là một tác nhân gây bệnh đang kháng thuốc đến đâu. Với nghiên cứu hoa đậu biếc, câu hỏi là hoạt chất còn lại bao nhiêu sau một tác động nhiệt cụ thể. Cách đặt vấn đề ấy cho thấy một giảng viên ngành xét nghiệm có thể mở rộng năng lực sang hóa sinh, vật liệu và đánh giá môi trường khi làm việc trong nhóm liên ngành.

Danh sách tác giả của bài báo trên ACS Omega gồm các nhà nghiên cứu đến từ Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai, Đại học Cần Thơ, Đại học Tây Đô và Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Việc công trình có nhiều đơn vị tham gia cũng phản ánh đặc thù của nghiên cứu nano ứng dụng: cần người chuẩn bị mẫu, người đo đặc tính hạt, người đánh giá hoạt tính và người phân tích tác động môi trường. Vì Trương Thị Giang là tác giả đứng tên đầu, có thể xác định cô giữ vai trò nổi bật trong công trình; không nên suy diễn rằng mọi phần việc đều do một mình cô thực hiện.

“Xanh” không có nghĩa là đã sẵn sàng bán ra thị trường

Một điểm đáng chú ý của công trình là nhóm thực hiện đánh giá vòng đời (LCA) cho quy trình bào chế. LCA giúp xem xét tác động môi trường của các đầu vào, năng lượng và công đoạn xử lý, thay vì chỉ nhìn vào việc vật liệu có nguồn gốc tự nhiên. Kết quả được báo cáo cho thấy quy trình có tác động môi trường thấp ở những tiêu chí được đánh giá.

Tuy nhiên, từ kết quả trong ống nghiệm đến một sản phẩm dùng ngoài đời vẫn còn nhiều bước. Nhóm cần tiếp tục kiểm tra độ ổn định trong thời gian dài hơn, khả năng giải phóng hoạt chất, độ an toàn của hệ hạt, độ lặp lại khi tăng quy mô và sự phù hợp với từng loại thực phẩm hoặc dược liệu. Nếu hướng tới ứng dụng cho đồ uống, thực phẩm bổ sung hay mỹ phẩm, các yêu cầu pháp lý và thử nghiệm an toàn sẽ không thể bỏ qua; đó cũng là tinh thần của kinh tế tuần hoàn trong chế biến, nơi hiệu quả phải đi cùng khả năng kiểm soát tác động.

ThS. Nguyễn Thị Thùy Duyên (bên trái) và ThS. Trương Thị Giang (bên phải) tại Hội nghị INWES–APNN 2024. Ảnh: DNTU.

Ở Trương Thị Giang, dấu ấn của một nữ trí thức trẻ không chỉ nằm ở bài báo quốc tế hay những con số 85% và 17%. Điều đáng kể hơn là cách cô đi từ một vấn đề cụ thể trong phòng xét nghiệm, bước vào các diễn đàn khoa học nữ, rồi cùng cộng sự tìm lời giải cho độ bền của hoạt chất có nguồn gốc thực vật. Những câu hỏi như vậy thường không tạo ra sản phẩm ngay lập tức, nhưng đặt nền cho các công nghệ có thể được kiểm chứng, cải tiến và chuyển giao trong tương lai.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguyên liệu tự nhiên và quy trình ít tác động môi trường, hướng nghiên cứu của nhóm mở ra một khả năng đáng theo dõi: dùng vật liệu sinh học để bảo vệ những hợp chất có ích, thay vì chấp nhận để chúng mất đi trong quá trình chế biến. Và với người làm khoa học, mỗi bước tiến chỉ có giá trị khi đi cùng sự trung thực về giới hạn của dữ liệu.