KTS. Nguyễn Thị Xuân Thành, Giám đốc điều hành CTA | Creative Architects, một trong các kiến trúc sư tham gia phát triển mô hình nhà lắp ghép nổi. Ảnh: CTA/Ashui.

Một căn nhà cho hai trạng thái

Một căn nhà chống lũ thường chỉ phát huy công năng khi thiên tai xảy ra. Nhóm kiến trúc sư của CTA | Creative Architects và Nhà Xanh đặt ra một yêu cầu khác. Không gian này cần được sử dụng bình thường trong phần lớn thời gian của năm, nhưng có thể chuyển sang trạng thái nổi khi nước dâng.

KTS. Nguyễn Thị Xuân Thành, Giám đốc điều hành CTA | Creative Architects, tham gia phát triển giải pháp cùng KTS. Bùi Thế Long, KTS. Trần Công Tuấn và các cộng sự. Mô hình mang tên “Nước về thì mình ở chung” được xây dựng trên nền giải pháp nhà lắp ghép nhẹ mà nhóm đã theo đuổi trong nhiều năm.

Ở trạng thái bình thường, công trình nằm trên nền như một bungalow nhỏ trong vườn. Khi nước lên đến phần đáy, hệ phao phía dưới tạo lực nâng để căn nhà nổi theo mực nước. Công trình vẫn được giữ trong khu vực định trước bằng hệ neo. Khi nước rút, mục tiêu thiết kế là đưa căn nhà trở lại vị trí nền ban đầu để tiếp tục sử dụng.

Đây là nguyên lý của dạng nhà lưỡng cư, khác với một căn nhà nổi thường xuyên trên sông hoặc hồ. Công trình chỉ rời nền trong tình huống ngập và phải xử lý được cả quá trình chuyển từ trạng thái đứng trên đất sang nổi trên nước rồi hạ trở lại.

Phối cảnh mô hình nhà lắp ghép nổi của CTA | Creative Architects và Nhà Xanh trong kịch bản nước dâng. Đây là hình 3D thể hiện phương án thiết kế, không phải ảnh công trình đã vận hành trong một trận lũ thực tế. Ảnh: CTA.

Nhóm lựa chọn hình khối gần với tam giác cân để hạ trọng tâm và hạn chế những phần mái đua có thể chịu tác động lớn của gió. Phía dưới công trình, phương án hiện tại sử dụng các thùng nhựa HDPE kín làm bộ phận tạo lực nổi. Giải pháp xây dựng nhẹ cũng giúp giảm khối lượng mà hệ phao phải nâng khi chuyển sang trạng thái trên nước.

Mẫu thiết kế có phần nền khoảng 27 m² và diện tích sử dụng 22,88 m². Bên trong, nhóm bố trí những nhu cầu cơ bản cho thời gian một gia đình có thể bị cô lập do lũ như chỗ ngủ, khu dự trữ thực phẩm, nước sạch, nguồn điện mặt trời và hệ thống vệ sinh đi cùng công trình.

Những cấu phần này cho thấy bài toán không chỉ nằm ở việc làm cho một căn nhà nổi được. Khi nước bao quanh, điện, nước, vệ sinh, thực phẩm và khả năng giữ công trình tại vị trí an toàn đều trở thành một phần của thiết kế.

Hệ nổi mới là phép thử khó

Mô hình ý tưởng từng được giới thiệu tại sự kiện kết nối cộng đồng khoa học công nghệ và khởi nghiệp sáng tạo ở TP.HCM cuối năm 2025. Sang năm 2026, dự án được giới thiệu rộng hơn trên các kênh chuyên ngành kiến trúc và tham gia Cuộc thi Sáng kiến Khoa học.

Tại vòng chung kết diễn ra ngày 8 và 9/9/2026, nhóm cho biết phần thân nhà lưỡng cư đã trải qua quá trình nghiên cứu và thử nghiệm trong giai đoạn 2020–2025. Công việc hiện nay tập trung vào hệ sàn nổi, với mục tiêu tiến tới thử nghiệm một công trình hoàn chỉnh.

Chi tiết này đặt dự án đúng vào giai đoạn phát triển hiện tại. Những phối cảnh căn nhà nổi giữa vùng ngập chưa phải bằng chứng cho thấy toàn bộ mô hình đã vượt qua một trận lũ ngoài thực địa. Phần khó hơn vẫn nằm ở cách công trình phản ứng khi nước chuyển động, tải trọng bên trong thay đổi hoặc vật thể trôi va vào hệ nổi.

Bản vẽ các mặt đứng của nhà lắp ghép nổi cho thấy hình khối tam giác và phần đế công trình. Thiết kế đang tiếp tục được hoàn thiện ở hệ sàn nổi và cơ chế neo. Ảnh: CTA.

Tại vòng chung kết, hội đồng chuyên môn đặt vấn đề về tính toán tải trọng của sàn, nguy cơ va đập và cơ chế thả neo khẩn cấp. Đây không phải những chi tiết phụ. Một căn nhà bắt đầu nổi đồng nghĩa nhiều lực cùng tác động lên kết cấu, từ sức nổi, tải trọng người và đồ dùng đến dòng nước, gió và lực kéo tại các điểm neo.

Vì vậy, việc một mô hình đạt yêu cầu trên bản vẽ hoặc nổi được trong một điều kiện thử chưa đủ để kết luận về độ an toàn khi sử dụng rộng rãi. Công trình hoàn chỉnh còn cần được thử trong những kịch bản phù hợp với điều kiện lũ, bao gồm quá trình nổi lên, giữ ổn định, chịu các tác động bên ngoài và trở về nền sau khi nước xuống.

Mức đầu tư 200–250 triệu đồng hiện được nhóm đưa ra như một ước tính cho mô hình. Con số này chưa phải giá bán đã hình thành trên thị trường, cũng chưa cho biết đầy đủ chi phí bảo trì phao, hệ neo hoặc những điều chỉnh cần thiết khi công trình được đặt tại các địa hình khác nhau.

Từ giải pháp xây nhẹ đến nhà lưỡng cư

KTS. Nguyễn Thị Xuân Thành tốt nghiệp Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM và hiện là Giám đốc điều hành CTA | Creative Architects. Trước dự án nhà nổi, bà cùng các đồng nghiệp đã tham gia nhiều thiết kế nhà ở và theo đuổi các giải pháp xây dựng lắp ghép, trong đó mục tiêu giảm trọng lượng kết cấu trở thành nền tảng để nhóm tính tới khả năng tạo một công trình có thể nổi.

Theo thông tin do CTA công bố, hệ tường của giải pháp xây dựng mà nhóm gọi là 5G có trọng lượng khoảng 7–8 kg/m² tùy cách cấu tạo và cách mô tả ở từng hồ sơ. Thông số này chỉ nói về hệ tường, không phải trọng lượng của toàn bộ căn nhà. Khối lượng thực tế của công trình còn phụ thuộc khung, mái, sàn, thiết bị và tải trọng sử dụng.

Cũng vì thế, việc đưa một cấu kiện nhẹ vào nhà nổi không tự động giải quyết được toàn bộ bài toán. Hệ phao phải tạo đủ lực nâng cho khối lượng lớn nhất có thể xuất hiện trong sử dụng, còn hệ neo phải hạn chế dịch chuyển mà không tạo ra điểm phá hủy khi dòng nước hoặc vật trôi tác động lên căn nhà.

Mô hình này cũng không phải hướng duy nhất trong bài toán nhà ở vùng lũ. Việt Nam đã có những dạng nhà thích ứng với thiên tai như nhà kê nền, nhà hai gác hay nhà phao được áp dụng tùy địa hình và kiểu thiên tai. Điểm khác trong phương án của CTA là kết hợp một không gian sử dụng thường ngày với khả năng chuyển trạng thái khi ngập.

Điều này cũng đặt ra câu hỏi về phạm vi ứng dụng. Một thiết kế phù hợp với vùng nước dâng tương đối chậm chưa chắc phù hợp với nơi có lũ quét hoặc dòng chảy mạnh. Độ sâu ngập, vận tốc nước, nền đất, khả năng xuất hiện vật thể trôi và điều kiện sơ tán đều có thể làm thay đổi yêu cầu kỹ thuật của căn nhà.

Vì vậy, bước đáng theo dõi tiếp theo của sáng kiến không nằm ở việc tạo thêm một hình phối cảnh mà ở thử nghiệm công trình hoàn chỉnh. Khi thân nhà, sàn nổi, phao, neo và các hệ thống sinh hoạt cùng được vận hành trong điều kiện gần thực tế, nhóm mới có thêm dữ liệu để xác định mô hình phù hợp với dạng ngập nào và những giới hạn nào phải đặt ra khi sử dụng.

Ở giai đoạn hiện tại, “Nước về thì mình ở chung” cho thấy một hướng tiếp cận khác đối với nhà ở vùng lũ. Thay vì chỉ nâng cao nền hoặc tạo một nơi trú tạm, nhóm thiết kế một căn nhà có hai trạng thái sử dụng. Khả năng biến ý tưởng ấy thành giải pháp có thể triển khai rộng đến đâu sẽ phụ thuộc vào những phép thử kỹ thuật còn ở phía trước.