Cán bộ địa phương hướng dẫn phụ nữ các kỹ năng chuẩn bị ứng phó với lũ, bão tại Việt Nam.

Thiên tai không tác động giống nhau đến mọi người. Khả năng tiếp cận thông tin, phương tiện di chuyển, tiền mặt, giấy tờ tùy thân hay quyền quyết định việc sơ tán của mỗi người phụ thuộc nhiều vào giới, tuổi, tình trạng khuyết tật và điều kiện kinh tế.

Trong nhiều gia đình, phụ nữ là người đầu tiên chuẩn bị lương thực, thuốc men, chăm sóc trẻ nhỏ và người cao tuổi. Họ cũng thường nắm rõ những hộ gia đình dễ bị tổn thương trong khu dân cư. Thế nhưng, khi kế hoạch ứng phó được xây dựng, tiếng nói của họ lại chưa chắc xuất hiện ở bàn quyết định.

Phụ nữ không chỉ là nhóm dễ bị tổn thương

Các tài liệu của Liên hợp quốc tại Việt Nam nhấn mạnh phụ nữ vừa chịu nhiều rủi ro hơn trong thiên tai, vừa là lực lượng quan trọng giúp gia đình và cộng đồng tăng khả năng chống chịu. Vì vậy, việc bảo vệ phụ nữ không thể dừng ở việc phát quà hay bố trí nơi tạm trú.

Một cảnh báo lũ chỉ thật sự hữu ích khi đến được với người đang ở nhà, người không sử dụng điện thoại thông minh, người khuyết tật hoặc người phải trông nom người khác. Một điểm sơ tán chỉ thật sự an toàn khi có nhà vệ sinh phù hợp, không gian riêng tư, nước sạch, vật dụng vệ sinh cá nhân và cơ chế ngăn ngừa bạo lực giới.

Nếu chỉ coi phụ nữ là “đối tượng cần hỗ trợ”, chính sách dễ bỏ qua năng lực, kinh nghiệm và mạng lưới xã hội của họ. Khi ấy, nguồn lực cứu trợ có thể đến đúng nơi nhưng chưa chắc đáp ứng đúng nhu cầu.

Thành viên đội ứng phó cộng đồng tại Quảng Trị diễn tập kỹ năng cứu hộ trong mùa lũ. Các đội này được tập huấn sơ tán, sơ cứu và hỗ trợ những hộ dân dễ bị tổn thương.

Cứu trợ đúng nhu cầu mới là công bằng

Một kế hoạch ứng phó có góc nhìn giới cần trả lời những câu hỏi rất cụ thể:

- Ai là người nhận và truyền đi cảnh báo?

- Phụ nữ có được tham gia quyết định sơ tán hay phân bổ hàng cứu trợ không?

- Điểm tạm trú có bảo đảm riêng tư và an toàn không?

- Người đang chăm sóc trẻ nhỏ, người già hoặc người khuyết tật được hỗ trợ thế nào?

- Sau thiên tai, phụ nữ có quyền kiểm soát khoản hỗ trợ phục hồi sinh kế hay không?

Cũng không nên xem “phụ nữ” là một nhóm đồng nhất. Phụ nữ dân tộc thiểu số, phụ nữ khuyết tật, phụ nữ đơn thân, lao động di cư hay người cao tuổi có thể gặp những rào cản rất khác nhau.

Để các chương trình sát thực tế hơn, dữ liệu về người bị ảnh hưởng cần được phân tách theo giới, tuổi, địa bàn và tình trạng khuyết tật. Các tổ phụ nữ, hội nông dân, nhóm tiết kiệm cộng đồng cũng cần được mời tham gia diễn tập và xây dựng phương án, thay vì chỉ xuất hiện ở khâu nhận hỗ trợ.

Đã có chính sách, phần việc là đưa phụ nữ vào bàn quyết định

Năm 2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 101/QĐ-TTg, phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về Phụ nữ, hòa bình và an ninh giai đoạn 2024–2030. Chương trình đặt vấn đề thúc đẩy sự tham gia thực chất của phụ nữ trong ứng phó thảm họa, tình huống khẩn cấp và phục hồi sau khủng hoảng.

Theo định hướng này, cần nhân rộng các mô hình phụ nữ trực tiếp tham gia cứu trợ, phục hồi; tăng cường đào tạo kỹ năng quản lý rủi ro; đồng thời ưu tiên nguồn lực cho những khu vực còn nhiều khó khăn.

UN Women cũng ghi nhận các chính sách khí hậu của Việt Nam đã đề cập đến an sinh xã hội và bình đẳng giới, trong đó có việc nâng cao năng lực, sinh kế và quyền tham gia của phụ nữ tại các địa bàn dễ bị tổn thương.

Phụ nữ tại Cà Mau tham gia thảo luận về chuẩn bị ứng phó thiên tai và kế hoạch bảo vệ gia đình, cộng đồng.

 Ở cấp địa phương, nguyên tắc này cần được chuyển thành tiêu chí cụ thể: phụ nữ có mặt trong ban chỉ huy phòng chống thiên tai; ngân sách có khoản dành cho nhu cầu đặc thù; cơ chế phản ánh và chuyển tuyến khi xảy ra bạo lực; hỗ trợ phục hồi sinh kế gắn với quyền tiếp cận vốn, đất đai, công cụ sản xuất và thông tin.

Trong các chương trình phát triển, việc phụ nữ cùng quyết định đã cho thấy hiệu quả ở nhiều lĩnh vực cộng đồng.

Đừng chỉ mời phụ nữ đến nhận quà

Khả năng chống chịu của cộng đồng không được đo bằng số lượng phần quà đã phát, mà bằng việc người dân có thể tự bảo vệ mình, khôi phục sinh kế và tham gia định hình giải pháp hay không.

Vì thế, các chương trình ứng phó cần chuyển từ cách làm “cho phụ nữ” sang “làm cùng phụ nữ”. Điều đó không có nghĩa giao thêm việc chăm sóc và cứu trợ cho họ. Trái lại, trách nhiệm phải được chia sẻ giữa chính quyền, nam giới, các tổ chức xã hội và cộng đồng.

Khi được trao quyền và tiếp cận nguồn lực, phụ nữ có thể dẫn dắt những sáng kiến thích ứng khí hậu, bảo vệ sinh kế và tổ chức lại đời sống sau thiên tai.

Một cộng đồng an toàn hơn không phải là cộng đồng bảo vệ phụ nữ thay cho họ, mà là cộng đồng loại bỏ những rào cản khiến họ không thể lên tiếng và quyết định. Trong thiên tai, phụ nữ cần được nhìn nhận như những người kiến tạo khả năng chống chịu.