Nhóm bạn nữ tham gia hoạt động ngoài trời. Một sân chơi công bằng cần tạo nhiều cách sử dụng thay vì mặc định mọi thanh thiếu niên đều thích cùng một kiểu vận động. Ảnh minh họa: Dương Phước Tiến/Pexels.

Một công viên có sân bóng rổ, khu trượt ván, đường chạy và vài thiết bị tập luyện có thể trông rất đầy đủ. Không có tấm biển nào nói con gái không được vào sân hay con trai được ưu tiên sử dụng.

Nhưng câu hỏi về bình đẳng chỉ thực sự bắt đầu sau khi công trình mở cửa: ai bước vào những khu vực trung tâm, ai thường đứng bên ngoài, ai đến thường xuyên và ai dần không còn thấy nơi ấy dành cho mình?

Đó không phải câu chuyện “con trai chiếm sân” còn con gái là người bị động đứng nhìn. Những hoạt động được ưu tiên khi thiết kế, vị trí thiết bị, cảm giác an toàn, chuẩn mực về việc con trai hay con gái “nên chơi gì” và cả việc thanh thiếu niên có được hỏi ý kiến trước khi xây sân hay không đều có thể tác động tới cách một không gian được sử dụng.

Mở cửa cho tất cả chưa chắc được dùng như nhau

Một nghiên cứu công bố trên Asian Journal of Social Science năm 2023 theo dõi 34 trẻ em từ 6 đến 12 tuổi tại hai không gian công cộng thân thiện với trẻ em ở Jakarta, Indonesia. Đây là nghiên cứu định tính quy mô nhỏ, thực hiện trong giai đoạn 2018–2019, nên không thể đại diện cho mọi sân chơi hay cho nhóm tuổi teen. Tuy vậy, nó chỉ ra một hiện tượng đáng chú ý: quyền tiếp cận về hình thức khá bình đẳng, nhưng cách trẻ sử dụng từng khu vực lại mang dấu ấn giới rõ hơn. Các tác giả nhận thấy cấu trúc không gian và những tương tác xã hội tại sân chơi có thể củng cố các hoạt động do bé trai chiếm ưu thế, qua đó hạn chế mức tham gia của bé gái.

Điểm đáng lưu ý nằm ở chữ “có thể”. Một sân bóng không phải hạ tầng dành riêng cho con trai. Con gái hoàn toàn có thể chơi bóng đá, bóng rổ, trượt ván hay bất cứ môn nào mình thích. Vấn đề xuất hiện khi gần như toàn bộ phần diện tích hấp dẫn nhất của sân chơi được dành cho một vài loại hoạt động cạnh tranh, trong khi những nhóm không tham gia các hoạt động đó chỉ còn ghế ngồi ở rìa.

Một bài viết chuyên môn trên The Journal of Public Space năm 2024 cũng đặt vấn đề rằng các hạng mục thường được xây cho thanh thiếu niên như sân đa năng, khu BMX hay khu trượt ván ở một số nơi chủ yếu thu hút nam thiếu niên. Đây là bài viết dạng quan điểm, không phải nghiên cứu định lượng đại diện, nhưng lập luận quan trọng ở chỗ: thiết kế “cho mọi người” vẫn cần kiểm tra xem ai thực sự sử dụng công trình sau khi hoàn thành.

Một trụ bóng rổ tại công viên ở Việt Nam. Sân thể thao là hạ tầng hữu ích, nhưng khi đánh giá sân chơi cho tuổi teen cần quan sát cả ai thực sự sử dụng từng khu vực và ai thường đứng ngoài. Ảnh: Alvin Huynh/Pexels.

Không nên từ đó đi tới kết luận đơn giản rằng phải bớt sân bóng để “nhường” cho con gái. Làm như vậy dễ tạo thêm một định kiến khác, như thể con gái không thích thể thao mạnh còn con trai chỉ thích vận động cạnh tranh.

Điều cần thay đổi là cách đặt câu hỏi trước khi thiết kế. Thay vì chỉ hỏi “tuổi teen cần sân chơi gì?”, có thể hỏi sâu hơn: những nhóm nào đang sử dụng công viên; con gái và con trai thích những hoạt động nào; các em nào thường không tham gia; lý do là thiết bị, cảm giác an toàn, thiếu bạn chơi hay đơn giản vì không có thứ mình muốn làm?

Khoảng cách vận động ở Việt Nam là câu hỏi đáng đo

Việt Nam hiện có dữ liệu cho thấy mức hoạt động thể chất giữa học sinh nam và nữ khác nhau khá rõ. Báo cáo Khảo sát hành vi sức khỏe học sinh toàn cầu tại Việt Nam năm 2019 cho thấy 33,20% học sinh nam hoạt động thể chất ít nhất 60 phút mỗi ngày trong từ 5 ngày trở lên mỗi tuần, trong khi tỷ lệ ở học sinh nữ là 16,37%. Ở chỉ số tham gia thể thao từ 3 ngày trở lên mỗi tuần, tỷ lệ của nam sinh là 47,44%, còn nữ sinh là 18,31%. Báo cáo do Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Tổ chức Y tế thế giới thực hiện và công bố năm 2022.

Hai con số này không chứng minh sân chơi hay công viên là nguyên nhân khiến nữ sinh vận động ít hơn. Khảo sát không được thiết kế để xác định riêng ảnh hưởng của không gian công cộng. Khoảng cách có thể liên quan tới nhiều yếu tố khác nhau như sở thích, gia đình, trường học, thời gian, cơ hội tham gia môn thể thao, chuẩn mực xã hội hoặc môi trường sống.

Nhưng khi mức vận động đã có chênh lệch theo giới, câu hỏi về nơi thanh thiếu niên có thể vận động miễn phí ngoài giờ học trở nên đáng quan tâm hơn. Nếu xây thêm sân chơi nhưng chỉ đếm số thiết bị và diện tích mà không xem ai đang sử dụng, một phần vấn đề có thể vẫn vô hình.

PNM từng đề cập tới quyền lựa chọn môn thể thao khi phân tích việc vận động của phụ nữ. Với trẻ em gái, quyền lựa chọn ấy có thể bắt đầu sớm hơn nhiều, từ việc khu phố có đủ loại hình vận động để các em thử, chơi cùng bạn và quay lại thường xuyên hay không.

Muốn biết sân chơi có công bằng, đừng chỉ đếm thiết bị

- Quan sát từng khu vực vào nhiều khung giờ để biết nhóm nào thực sự sử dụng và nhóm nào thường đứng ngoài.

- Hỏi trực tiếp cả con gái và con trai về hoạt động các em muốn có, thay vì người lớn tự suy đoán.

- Kiểm tra xem ngoài các sân thi đấu cạnh tranh có không gian cho vận động tự do, trò chơi nhóm nhỏ, nghỉ và giao lưu hay không.

- Đánh giá lại sau khi đưa công trình vào sử dụng, phân tách dữ liệu theo giới và nhóm tuổi nếu có thể.

Hỏi con gái trước khi quyết định các em cần gì

Một nghiên cứu của Đại học Leeds năm 2022 cho thấy vì sao việc hỏi trực tiếp người sử dụng có thể làm thay đổi cách nhìn về sân chơi. Nhóm nghiên cứu đưa 24 hình ảnh về các kiểu sân chơi và sân đa năng vào 10 cuộc thảo luận với tổng cộng 50 bé gái và phụ nữ trẻ từ 13 đến 18 tuổi ở West Yorkshire, Anh.

Những người tham gia nhìn chung thích không gian mở, có tầm nhìn tốt. Một số sân đa năng được bao kín khiến các em cảm thấy kém an toàn nếu lối ra ít hoặc khó quan sát. Nhiều em hứng thú với xích đu phù hợp lứa tuổi, võng, chỗ ngồi có thể trò chuyện với bạn và một số thiết bị vận động. Đồng thời, có em muốn đủ khoảng cách riêng với những nhóm sử dụng công viên khác.

Không nên biến kết quả này thành một “công thức sân chơi cho con gái”. Năm mươi người tham gia đều ở một khu vực của Anh, còn sở thích của thanh thiếu niên thay đổi theo tuổi, văn hóa, điều kiện sống và từng cá nhân. Nếu từ nghiên cứu ấy suy ra rằng con gái thích ngồi trò chuyện còn con trai thích thể thao thì chính thiết kế lại tiếp tục đóng khung giới.

Giá trị lớn nhất của nghiên cứu nằm ở phương pháp: thay vì xây trước rồi hỏi sau, người thiết kế cho thanh thiếu niên xem những phương án cụ thể và để chính các em nói điều gì khiến mình muốn ở lại hoặc muốn tránh xa.

Một nghiên cứu về năm không gian công cộng tại Thụy Điển, đăng trên tạp chí Cities năm 2024, cũng cảnh báo về sự nhập nhằng giữa “không gian dành cho con gái” và “không gian dành cho mọi người”. Các tác giả cho rằng tham gia của nữ giới vào quá trình thiết kế có ý nghĩa, nhưng nhu cầu của họ có thể lại bị làm mờ nếu một dự án nhanh chóng được gọi là “cho tất cả” mà không kiểm tra ai đang tiếp tục chiếm ưu thế trong sử dụng không gian.

Một người chơi bóng đá nữ trẻ tại Hà Nội. Quyền sử dụng sân thể thao không gắn với giới; điều cần quan sát là các nhóm khác nhau có thực sự cảm thấy mình có chỗ trong không gian ấy hay không. Ảnh: Anh Lee/Pexels.

Cảm giác mình có quyền ở lại cũng là một phần của sân chơi

Sân chơi tốt không chỉ có thiết bị phù hợp. Người trẻ còn phải cảm thấy mình có thể bước vào, ở lại và sử dụng không gian đó mà không phải liên tục dè chừng.

Nghiên cứu công bố tháng 5/2026 trên Gender, Place & Culture dựa trên 67 cuộc phỏng vấn với phụ nữ và các nhóm thảo luận gồm 50 bé gái tuổi teen tại West Yorkshire. Nhóm tác giả mô tả nhiều “công việc an toàn” mà phụ nữ và trẻ em gái phải tự thực hiện khi dùng công viên, từ chọn giờ, chọn đường, đi cùng người khác đến liên tục quan sát xung quanh. Đây tiếp tục là dữ liệu tại Anh, không thể suy rộng sang Việt Nam, nhưng nó cho thấy quyền tiếp cận một công viên trên giấy tờ chưa đồng nghĩa với khả năng sử dụng đầy đủ trong thực tế.

Với sân chơi ở Việt Nam, điều đáng làm trước tiên không phải nhập nguyên mô hình nước ngoài. Một khu dân cư tại Hà Nội, TP.HCM, đô thị miền Trung hay vùng nông thôn có thể cần những cách tổ chức hoàn toàn khác.

Cách khả thi hơn là bắt đầu bằng dữ liệu tại chỗ: quan sát tỷ lệ sử dụng sân theo giới và tuổi; hỏi nhóm ít xuất hiện vì sao họ không đến; thử nhiều loại hình vận động và không gian giao lưu; sau đó xem cách sử dụng có thay đổi hay không. Trẻ em gái cần có mặt trong quá trình này với tư cách người sử dụng và người góp ý, không chỉ là nhóm được người lớn “thiết kế hộ”.

Điều đó cũng có lợi cho con trai. Không phải cậu bé nào cũng thích bóng đá, bóng rổ hay những hoạt động cạnh tranh. Một không gian có nhiều cách tham gia hơn sẽ phục vụ tốt hơn cả những em hướng nội, trẻ nhỏ tuổi hơn, người không chơi thể thao giỏi hoặc chỉ muốn gặp bạn và vận động nhẹ.

Bình đẳng giới ở sân chơi vì vậy không phải chia đôi diện tích, một nửa cho con trai và một nửa cho con gái. Cũng không phải loại bỏ những sân bóng đang được sử dụng tốt.

Điểm cần nhìn là ai đang có nhiều lựa chọn hơn. Một sân chơi thực sự dành cho mọi người chỉ có thể được gọi như vậy sau khi những người ít xuất hiện nhất cũng được hỏi vì sao họ không ở đó.