Người dân và lực lượng tại chỗ diễn tập sơ tán khỏi vùng có nguy cơ ngập lụt tại xã Cẩm Duệ, Hà Tĩnh, tháng 11/2025. Ảnh: Cổng Thông tin điện tử tỉnh Hà Tĩnh.

Một bản tin bão có thể được phát đúng giờ trên truyền hình, gửi qua điện thoại và chuyển xuống chính quyền cơ sở. Trên báo cáo kỹ thuật, cảnh báo đã hoàn thành nhiệm vụ. Trong đời sống, vẫn còn một câu hỏi khác: người cần thông tin có thực sự nhận được, hiểu phải làm gì và đủ điều kiện hành động hay không?

Điện thoại có thể không thuộc người trực tiếp chăm trẻ nhỏ hoặc người già. Loa truyền thanh khó nghe rõ trong mưa lớn. Một phụ nữ dân tộc thiểu số có thể cần thông tin bằng ngôn ngữ quen thuộc. Người khuyết tật nghe, nhìn hoặc vận động lại cần cách truyền đạt và hỗ trợ khác. Đây là những tình huống hệ thống cảnh báo phải kiểm tra, không thể mặc định một kênh thông tin phù hợp với tất cả.

Tháng 5/2026, hội nghị tập huấn về lồng ghép giới trong quản lý rủi ro thiên tai do Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội tổ chức tại Phú Thọ đã đặt vấn đề giới vào toàn bộ quá trình cung cấp, truyền tải và sử dụng thông tin khí tượng thủy văn. Yêu cầu được nêu ra khá cụ thể: bản tin phải kịp thời, dễ tiếp cận và phù hợp với từng nhóm người, trong đó có phụ nữ, trẻ em và cư dân tại khu vực dễ gặp rủi ro.

Cùng một bản tin nhưng khả năng hành động khác nhau

Cảnh báo sớm không kết thúc ở thời điểm cơ quan chuyên môn bấm nút phát tin. Nó là một chuỗi gồm dự báo nguy cơ, truyền thông tin, tiếp nhận, hiểu nội dung, ra quyết định và hành động. Chỉ cần một mắt xích đứt, thông tin chính xác vẫn có thể không bảo vệ được người dân.

Tổ chức Khí tượng Thế giới dẫn một nghiên cứu tại Nepal cho thấy 71% nam giới trong phạm vi khảo sát nhận cảnh báo qua nguồn chính thức, trong khi 51% phụ nữ nhận thông tin qua các quan hệ xã hội như gia đình và cộng đồng. Kết quả này không đại diện cho Việt Nam, nhưng gợi ra một vấn đề cần kiểm tra ở từng địa phương: phụ nữ và nam giới có thể dựa vào những kênh thông tin khác nhau.

Khác biệt cũng xuất hiện sau khi cảnh báo đã đến. Người đang chăm trẻ nhỏ, người già hoặc người bệnh khó sơ tán ngay như một người chỉ phải chuẩn bị cho bản thân. Nếu gia đình phải quyết định mang theo thuốc, giấy tờ, thức ăn, vật dụng cho trẻ hay phương tiện hỗ trợ người khuyết tật, thời gian cần thiết để hành động sẽ dài hơn.

Việc nhận diện phần công việc chăm sóc này có điểm gặp với cách dữ liệu chăm sóc được đưa vào quy hoạch đô thị. Khi trách nhiệm chăm sóc được nhìn thấy trong dữ liệu, phương án cảnh báo và sơ tán mới có thể tính đúng thời gian, phương tiện và sự hỗ trợ cần thiết.

Pháp luật đã yêu cầu cảnh báo phù hợp từng nhóm người

Khoản 5 Điều 4 Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 quy định hoạt động phòng, chống thiên tai phải bảo đảm tính nhân đạo, công bằng, minh bạch và bình đẳng giới. Điều 24 yêu cầu thông tin dự báo, cảnh báo phải kịp thời, chính xác, phù hợp nhu cầu của các nhóm đối tượng; trong trường hợp cần thiết phải được truyền đạt bằng tiếng dân tộc thiểu số.

Luật cũng xác định một số nhóm dễ bị tổn thương, gồm trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người mắc bệnh hiểm nghèo, người nghèo, phụ nữ mang thai và phụ nữ nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Kế hoạch phòng, chống thiên tai ở cấp xã, huyện và tỉnh phải chú ý tới những nhóm này.

Hội nghị tập huấn về lồng ghép giới trong quản lý rủi ro thiên tai tại Phú Thọ, ngày 22/5/2026. Ảnh: Văn phòng Cục Khí tượng Thủy văn.

Không nên từ đó suy rộng rằng mọi phụ nữ đều mặc nhiên yếu thế trước thiên tai. Một phụ nữ có kiến thức địa bàn, kỹ năng sơ cứu và mạng lưới cộng đồng tốt có thể trở thành người tổ chức ứng phó hiệu quả. Rủi ro tăng lên khi giới tính giao với tuổi tác, khuyết tật, nghèo đói, nơi cư trú, trách nhiệm chăm sóc hoặc khả năng tiếp cận thông tin.

Vì vậy, thực thi bình đẳng giới không phải thêm một câu “ưu tiên phụ nữ” vào phương án chung. Cơ quan thực hiện phải xác định phụ nữ nào có thể khó nhận cảnh báo, ai cần hỗ trợ di chuyển, ai có năng lực tham gia truyền tin, cứu hộ và đánh giá thiệt hại.

Dữ liệu địa phương giúp cảnh báo đi đúng địa chỉ

Một tài liệu tổng kết thực tiễn do UNDP công bố năm 2016 ghi nhận dự án quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng tại 13 thôn ở Quảng Nam đã lập dữ liệu ban đầu về từng nhóm và vị trí có nguy cơ. Dự án xác định 358 phụ nữ đơn thân, 1.541 người cao tuổi, 534 người khuyết tật, 491 người sống ở vùng ngập và 217 người tại khu vực có nguy cơ sạt lở hoặc lũ quét.

Đây là số liệu của một dự án tại thời điểm cụ thể, không phản ánh tình hình toàn quốc hiện nay. Giá trị còn sử dụng được nằm ở phương pháp: thay vì chỉ thống kê tổng dân số, địa phương xác định ai đang sống ở đâu, có khả năng tự sơ tán hay không và cần loại thông tin nào.

Từ dữ liệu đó, cộng đồng xây dựng bản đồ rủi ro, hướng dẫn chuẩn bị thuốc, nước, đèn, túi khẩn cấp và phương án hỗ trợ người khó tiếp cận thông tin. Phụ nữ chiếm 30% ban quản lý và 31% đội cứu hộ trong mô hình này, đồng thời tham gia đánh giá nhu cầu và thiệt hại.

Một cơ sở dữ liệu phục vụ cảnh báo cần trả lời được các câu hỏi sát thực tế: trong hộ ai sử dụng điện thoại; ai thường vắng nhà vào thời điểm phát tin; người dân nghe thông tin bằng tiếng nào; ai không thể dùng tin nhắn văn bản; hộ nào có người phụ thuộc; điểm sơ tán có phù hợp với phụ nữ mang thai và người khuyết tật hay không.

Việc thu thập thông tin cũng phải có giới hạn. Dữ liệu về tuổi, giới, sức khỏe, khuyết tật hay vị trí cư trú chỉ nên được thu ở mức cần thiết, có mục đích rõ ràng, được cập nhật và bảo vệ. Một danh sách đã lỗi thời hoặc bị sử dụng sai mục đích có thể tạo thêm rủi ro cho chính người cần hỗ trợ.

Phụ nữ cần tham gia thiết kế và diễn tập

Một hệ thống khó đáp ứng nhu cầu của phụ nữ nếu họ chỉ xuất hiện trong danh sách người nhận cảnh báo. Kinh nghiệm tại Quảng Ngãi được UNDP tổng kết cho thấy các nhóm cộng tác viên phòng, chống thiên tai ở thôn được tổ chức theo tỷ lệ 50% nam và 50% nữ. Nhóm này tham gia lập kế hoạch, diễn tập, hỗ trợ sơ tán và đánh giá nhu cầu sau thiên tai.

Tỷ lệ cân bằng trong một dự án chưa chứng minh mọi mô hình sẽ đạt kết quả giống nhau. Nó cho thấy cách đưa kinh nghiệm của phụ nữ vào hệ thống ngay từ khâu thiết kế. Người thường xuyên chăm trẻ, quản lý thực phẩm, thuốc men hoặc nắm rõ hoàn cảnh từng hộ có thể phát hiện những nhu cầu mà bản đồ kỹ thuật chưa phản ánh.

Bài toán này gần với yêu cầu để phụ nữ tham gia xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật. Người sử dụng trực tiếp cần có tiếng nói khi lựa chọn kênh truyền tin, thời điểm phát, cách diễn đạt, phương tiện sơ tán và tiêu chí đánh giá hiệu quả.

Phần mềm giám sát thiên tai được đưa vào điều hành diễn tập ứng phó ngập lụt tại xã Cẩm Duệ, Hà Tĩnh. Ảnh: Cổng Thông tin điện tử tỉnh Hà Tĩnh.

Cuộc diễn tập ứng phó ngập lụt tại vùng hạ du hồ Kẻ Gỗ, Hà Tĩnh vào tháng 11/2025 đã sử dụng phần mềm giám sát thiên tai và xây dựng phương án ứng phó ở cấp xã. Dữ liệu được chuyển từ thôn lên trung tâm chỉ huy; người dân có thể gửi vị trí cần hỗ trợ.

Công nghệ giúp rút ngắn thời gian, nhưng chưa tự tạo ra khả năng tiếp cận bình đẳng. Khi triển khai, địa phương vẫn phải kiểm tra ai không có điện thoại thông minh, nơi nào mất sóng hoặc mất điện, người nào khó thao tác và kênh dự phòng nào sẽ được kích hoạt. Tin nhắn, phát thanh, loa cộng đồng, tổ chức đoàn thể và thông báo trực tiếp cần bổ trợ cho nhau.

Hiệu quả của mỗi cuộc diễn tập có thể được rà lại bằng năm câu hỏi:

- Những nhóm nào nhận được cảnh báo, nhóm nào bị bỏ sót?

- Người nhận có hiểu mức độ nguy hiểm và hành động cần thực hiện hay không?

- Thông tin có phù hợp về ngôn ngữ, âm thanh, hình ảnh và khả năng tiếp cận của người khuyết tật không?

- Người chăm trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người bệnh có đủ thời gian và phương tiện sơ tán không?

- Phụ nữ địa phương có tham gia đánh giá, thiết kế, truyền tin và sửa phương án sau diễn tập không?

Thước đo của cảnh báo sớm không thể dừng ở số lượng bản tin đã phát. Điểm cuối phải là khả năng hành động của người dân tại thôn, bản, khu dân cư, nơi làm việc và từng gia đình.

Lồng ghép giới vào cảnh báo thiên tai vì thế không phải một phần việc phụ. Đó là cách kiểm tra xem thông tin đã đi tới đúng người, bằng đúng kênh và đủ sớm để họ tự bảo vệ mình cũng như hỗ trợ cộng đồng.