Khói từ bếp củi khiến người trực tiếp nấu ăn phải tiếp xúc với bụi mịn ở khoảng cách gần. Ảnh minh họa: Christian Alemu/Pexels.

Trong nhiều gia đình, việc chọn bếp nấu thường được xem là quyết định sinh hoạt. Nhưng với hàng triệu phụ nữ, loại nhiên liệu dùng để chuẩn bị bữa ăn còn quyết định lượng khói họ phải hít, thời gian dành cho việc nhà và khả năng tham gia học tập hoặc kiếm sống.

Bởi phụ nữ vẫn là người đảm nhận phần lớn công việc nấu nướng, tác động của bếp củi, than, dầu hỏa hay bếp đốt phụ phẩm nông nghiệp không phân bổ đồng đều giữa các thành viên. Một vấn đề tưởng như thuộc lĩnh vực năng lượng vì thế lại liên quan trực tiếp đến sức khỏe, nghèo đói thời gian và bình đẳng giới.

Khói bếp không chia đều rủi ro

Bản cập nhật của Tổ chức Y tế Thế giới công bố tháng 12/2025 cho biết khoảng 2,1 tỷ người, tương đương gần một phần tư dân số toàn cầu, vẫn nấu ăn bằng lửa hở hoặc bếp kém hiệu quả sử dụng dầu hỏa, củi, than, phân động vật và phế phẩm cây trồng.

Trong những ngôi nhà thông gió kém, nồng độ hạt bụi mịn từ khói bếp có thể cao gấp 100 lần mức được xem là chấp nhận được. Các hạt nhỏ có khả năng đi sâu vào phổi, vào máu, làm tăng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim thiếu máu cục bộ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và ung thư phổi.

WHO ước tính ô nhiễm không khí trong hộ gia đình liên quan đến khoảng 2,9 triệu ca tử vong trong năm 2021, trong đó có hơn 309.000 trẻ em dưới 5 tuổi. Phụ nữ và trẻ nhỏ chịu mức phơi nhiễm cao hơn vì thường ở gần khu vực nấu ăn trong thời gian dài.

Điều cần lưu ý là khói bếp không chỉ xuất hiện trong những căn nhà đóng kín. Người nấu ăn ngoài trời hoặc trong khu bếp có mái che vẫn có thể phải tiếp xúc trực tiếp với khói ở khoảng cách gần. Mở cửa hay đặt bếp ngoài hiên có thể làm giảm phần nào nồng độ ô nhiễm, nhưng không thay thế được nhiên liệu cùng thiết bị đáp ứng tiêu chuẩn phát thải.

Thời gian biến mất cùng củi đun

Việc thu gom và vận chuyển nhiên liệu chiếm nhiều thời gian của phụ nữ tại những nơi chưa tiếp cận được bếp sạch. Ảnh minh họa tại Kinshasa: Stephanie Bujiriri/Pexels.

Gánh nặng của cách nấu ăn truyền thống bắt đầu từ trước khi nhóm bếp. Người sử dụng còn phải tìm, thu gom, vận chuyển, phơi và chẻ nhiên liệu. Công việc này tiêu tốn nhiều giờ nhưng hiếm khi được tính vào giá trị của bữa ăn hoặc thu nhập của gia đình.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho biết tại khu vực châu Phi cận Sahara, phụ nữ và trẻ em gái dành trung bình khoảng bốn giờ mỗi ngày cho việc lấy nhiên liệu và nấu ăn. Nếu khả năng tiếp cận bếp sạch được phổ cập, họ có thể lấy lại khoảng hai giờ mỗi ngày.

Hai giờ ấy không tự động trở thành thu nhập. Phụ nữ chỉ có thể chuyển thời gian tiết kiệm được thành cơ hội khi địa phương có trường học, việc làm, thị trường, dịch vụ chăm sóc trẻ em và phương tiện đi lại phù hợp. Tuy nhiên, giảm thời gian nhóm bếp và kiếm củi vẫn là điều kiện quan trọng để họ có thêm lựa chọn.

Thời gian được dành cho nghỉ ngơi cũng có giá trị, nhất là khi nhiều phụ nữ đã phải kết hợp lao động kiếm sống với chăm sóc gia đình. Phụ Nữ Mới từng phân tích việc quyền nghỉ ngơi của phụ nữ bị thu hẹp như thế nào bởi những công việc không được trả công.

Nghèo năng lượng, thiếu nước sạch và thiếu dịch vụ chăm sóc có cùng một điểm chung: chi phí vận hành gia đình thường được chuyển thành thời gian lao động của phụ nữ. Bài toán bếp sạch vì thế cần được đặt bên cạnh gánh nặng nước sạch đối với phụ nữ và trẻ em gái, thay vì xử lý như một chương trình cấp thiết bị riêng lẻ.

Một chiếc bếp mới chưa đủ tạo ra thay đổi

Không phải thiết bị nào được quảng bá là ít khói hơn cũng đạt tiêu chuẩn bếp sạch. Một tổng hợp bằng chứng được WHO công bố năm 2025 cho thấy bếp sinh khối cải tiến có thể giảm khoảng 50% bụi mịn PM2.5, nhưng nồng độ còn lại vẫn cao hơn mục tiêu trung gian của tổ chức này. Trong khi đó, nhiên liệu sạch có thể giảm khoảng 85% lượng bụi mịn tại điểm sử dụng.

Chú thích: WHO xếp khí hóa lỏng vào nhóm nhiên liệu sạch cho sức khỏe tại điểm sử dụng, nhưng hiệu quả chuyển đổi còn phụ thuộc giá nhiên liệu, an toàn cùng nguồn cung ổn định. Ảnh minh họa: RDNE Stock project/Pexels.

WHO xếp điện, năng lượng mặt trời, khí sinh học, khí hóa lỏng, khí tự nhiên, nhiên liệu cồn cùng một số bếp sinh khối đạt chuẩn phát thải vào nhóm giải pháp sạch cho sức khỏe tại điểm sử dụng. Khái niệm này không đồng nghĩa mọi lựa chọn đều có mức phát thải khí nhà kính giống nhau trong toàn bộ vòng đời.

Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào giá nhiên liệu, độ ổn định của nguồn điện, mạng lưới phân phối, độ an toàn của bình chứa và khả năng sửa chữa thiết bị. Một hộ gia đình có thể nhận bếp mới nhưng vẫn quay lại dùng củi nếu nhiên liệu quá đắt hoặc khó mua. Việc dùng song song bếp sạch với bếp gây ô nhiễm sẽ làm suy giảm lợi ích sức khỏe.

Chương trình chuyển đổi vì thế cần khảo sát thói quen nấu ăn, loại thực phẩm, kích thước gia đình và điều kiện nhà ở. Khoản hỗ trợ ban đầu phải đi cùng phương án duy trì chi phí, hướng dẫn an toàn, bảo dưỡng cùng hệ thống cung ứng có thể tiếp cận tại địa phương.

Căn bếp cũng là một phần của hạ tầng chăm sóc

Tháng 10/2025, UN Women cho biết hơn 400 công nghệ nấu ăn sạch và năng lượng mặt trời được triển khai tại một số địa phương của Tanzania đã giúp giảm thời gian nấu nướng tới ba giờ mỗi ngày. Khoảng thời gian tiết kiệm được có thể dành cho sản xuất, kinh doanh nhỏ, học kỹ năng, chăm sóc con hoặc nghỉ ngơi.

Điểm quan trọng không nằm ở việc giúp phụ nữ nấu ăn nhanh hơn để họ tiếp tục đảm nhận toàn bộ công việc bếp núc. Nếu chỉ thay thiết bị mà không thay đổi cách phân chia việc nhà, công nghệ có thể làm giảm sức lao động nhưng vẫn giữ nguyên quan niệm nấu ăn là trách nhiệm mặc định của phụ nữ.

Bếp dễ sử dụng, bật nhanh và không cần chuẩn bị củi có thể tạo điều kiện để các thành viên khác tham gia nấu ăn. Tuy nhiên, sự chia sẻ chỉ trở thành bình đẳng thực chất khi nam giới chủ động nhận trách nhiệm, không xem việc vào bếp là hành động “giúp” phụ nữ.

Do đó, chỉ số đánh giá chương trình không nên dừng ở số bếp được phát hoặc số hộ được kết nối. Cần đo mức giảm thời gian lấy nhiên liệu, mức phơi nhiễm khói, số ngày sử dụng bếp sạch, chi phí hằng tháng cùng sự thay đổi trong phân công công việc giữa phụ nữ và nam giới.

Phụ nữ không chỉ là người nhận bếp

Quá trình chuyển đổi còn tạo việc làm trong sản xuất thiết bị, phân phối nhiên liệu, bán lẻ, bảo trì, hướng dẫn an toàn và cung cấp tài chính. Lộ trình của Cơ quan Năng lượng Quốc tế ước tính phổ cập bếp sạch tại châu Phi có thể tạo khoảng 460.000 việc làm thường xuyên trong chuỗi giá trị vào năm 2040.

Nếu chỉ coi phụ nữ là khách hàng hoặc đối tượng thụ hưởng, một khoảng cách giới mới có thể xuất hiện trong chính ngành năng lượng sạch. Phụ nữ cần được đào tạo kỹ thuật, tiếp cận vốn, tham gia mạng lưới phân phối và có mặt trong quá trình thiết kế sản phẩm.

Tại Việt Nam, những sáng kiến chuyển đổi xanh do phụ nữ dẫn dắt cho thấy nữ giới có thể trực tiếp thiết kế, quản lý và nhân rộng giải pháp phù hợp với cộng đồng, thay vì chỉ tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài.

Bếp sạch chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được nhìn như một phần của chính sách y tế, năng lượng, giảm nghèo và hạ tầng chăm sóc. Khi chi phí, nguồn cung cùng việc phân chia lao động được xử lý đồng thời, lợi ích không dừng ở một căn bếp ít khói mà còn thể hiện trong sức khỏe, quỹ thời gian và quyền lựa chọn của phụ nữ.