Xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu và nhân lực công nghệ cao cho các công nghệ chiến lược. Ảnh minh họa

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, việc xây dựng hệ thống tổ chức nghiên cứu mạnh được xem là điều kiện quan trọng để hình thành năng lực khoa học – công nghệ quốc gia.

Nhằm tăng cường năng lực khoa học và công nghệ quốc gia, ngày 27/12/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2813/QĐ-TTg phê duyệt “Chương trình nâng cao năng lực cho các tổ chức nghiên cứu và phát triển công lập giai đoạn 2025–2030”. Chương trình hướng tới việc nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và từng bước hình thành các tổ chức nghiên cứu có khả năng dẫn dắt, lan tỏa tri thức và công nghệ trong hệ thống khoa học – công nghệ của Việt Nam.

Theo mục tiêu đề ra, đến năm 2030 sẽ phát triển 5 tổ chức nghiên cứu cơ bản đạt trình độ cao; từ 7 đến 10 tổ chức nghiên cứu khoa học kỹ thuật và công nghệ; cùng với 4 tổ chức nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn đạt trình độ xuất sắc. Một số đơn vị được định hướng tiệm cận trình độ khu vực và quốc tế.

Chương trình được triển khai chủ yếu tại các tổ chức nghiên cứu và phát triển công lập, đồng thời mở rộng tới một số cơ sở giáo dục đại học công lập trọng điểm theo quy hoạch. Việc tập trung nguồn lực cho các đơn vị này nhằm hình thành các trung tâm nghiên cứu nòng cốt, đóng vai trò dẫn dắt trong hệ thống khoa học và công nghệ quốc gia.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, trong năm 2026, Bộ đang tổ chức các hoạt động truyền thông và hướng dẫn các đơn vị xây dựng đề xuất nhiệm vụ tham gia chương trình. Đồng thời, kế hoạch triển khai và các tiêu chí đánh giá năng lực tổ chức nghiên cứu cũng đang được hoàn thiện để trình phê duyệt.

Song song với việc phát triển tổ chức nghiên cứu, các chính sách nhằm thu hút và trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học – công nghệ cũng đang được hoàn thiện.

Khung pháp lý cho lĩnh vực này được củng cố với Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng một loạt nghị định của Chính phủ. Trong đó có Nghị định số 231/2025/NĐ-CP quy định về tuyển chọn và sử dụng Tổng công trình sư, Kiến trúc sư trưởng; Nghị định số 249/2025/NĐ-CP về thu hút chuyên gia; và Nghị định số 263/2025/NĐ-CP quy định cơ chế tự chủ đối với các tổ chức khoa học và công nghệ công lập.

Những chính sách này tập trung tạo ra cơ chế linh hoạt hơn trong việc sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao. Các chuyên gia có thể được thỏa thuận mức lương và tiền thưởng theo năng lực, đồng thời được hỗ trợ về nhà ở, chi phí đi lại, sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe.

Việc thu hút trí thức trẻ và các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài cũng được coi là yếu tố chiến lược. Các nhà khoa học được khuyến khích xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, tham gia các chương trình nghiên cứu lớn, cũng như có cơ hội làm việc hoặc thực tập ngắn hạn tại nước ngoài để nâng cao năng lực chuyên môn và mở rộng hợp tác quốc tế.

Nguồn nhân lực cho các lĩnh vực công nghệ then chốt đang được chú trọng phát triển trong hệ thống giáo dục đại học. Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện triển khai nhiều đề án đào tạo nhân lực trong các lĩnh vực công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ cao và STEM.

Đến nay, 13 mạng lưới trung tâm đào tạo đã được hình thành trong các lĩnh vực quan trọng như AI, bán dẫn, an ninh mạng, vật liệu mới và năng lượng tái tạo. Các mạng lưới này không chỉ đào tạo nhân lực chất lượng cao mà còn thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ.

Theo mục tiêu đến năm 2030, hệ thống đào tạo sẽ xây dựng đội ngũ khoảng 1.000 giảng viên chuyên sâu, đào tạo 5.000 sinh viên tài năng và triển khai tối thiểu 50 đề tài nghiên cứu ứng dụng trong các lĩnh vực công nghệ trọng điểm.

Thống kê cho thấy trong năm 2025, các ngành công nghệ then chốt đã thu hút 132.388 sinh viên nhập học. Trong đó, lĩnh vực bán dẫn chiếm phần lớn với 118.108 sinh viên. Hiện có 62 đề xuất chương trình đào tạo bán dẫn từ 26 trường đại học, với tổng chỉ tiêu tuyển sinh 5.884 và quy mô đào tạo dự kiến khoảng 42.804 người học.

Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, cả nước hiện có 34 cơ sở đào tạo với khoảng 3.500 sinh viên đang theo học và khoảng 1.000 sinh viên tốt nghiệp mỗi năm.

Riêng lĩnh vực bán dẫn, nguồn nhân lực đang được đào tạo ở nhiều cấp độ khác nhau, bao gồm khoảng 6.300 sinh viên chuyên ngành, 12.000 sinh viên các ngành gần, 700 học viên cao học và 120 nghiên cứu sinh. Ngoài ra, khoảng 1.600 học viên đang tham gia các khóa đào tạo ngắn hạn nhằm bổ sung kỹ năng chuyên môn.

Bên cạnh đào tạo nhân lực, hạ tầng phục vụ nghiên cứu và đào tạo cũng đang được đầu tư. Hơn 30 trường đại học đã được bàn giao gần 1.000 bản quyền phần mềm thiết kế vi mạch, phục vụ cho hơn 10.000 sinh viên và giảng viên.

Khoảng 30 phòng thí nghiệm bán dẫn quy mô nhỏ cũng đã được xây dựng tại các cơ sở đào tạo. Theo kế hoạch, trong giai đoạn 2026–2027 sẽ hoàn thành thêm 4 phòng thí nghiệm bán dẫn dùng chung cấp quốc gia và 19 phòng thí nghiệm cấp cơ sở.

Việc đồng thời phát triển tổ chức nghiên cứu, đào tạo nhân lực và đầu tư hạ tầng công nghệ đang từng bước hình thành nền tảng cho hệ sinh thái khoa học – công nghệ của Việt Nam. Đây được xem là điều kiện quan trọng để thúc đẩy phát triển các công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong thời gian tới.