Hoạt động của Mạng lưới Nữ doanh nhân ASEAN năm 2014. Ảnh: USAID Vietnam/Wikimedia Commons.

Một doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ có thể được hỗ trợ vốn, đào tạo hay tư vấn quản trị. Nhưng để phát triển, doanh nghiệp cuối cùng vẫn cần bán được hàng hóa, dịch vụ và tiếp cận những thị trường đủ lớn.

Ở điểm này, chính sách đấu thầu đang mở ra một hướng đáng chú ý. Điều 11 Nghị quyết 198/2025/QH15 quy định các gói thầu xây lắp, mua sắm hàng hóa và gói hỗn hợp cung cấp hàng hóa, xây lắp sử dụng ngân sách nhà nước, có giá không quá 20 tỷ đồng, được dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong nhóm này, văn bản nêu rõ ưu tiên doanh nghiệp do thanh niên, phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số, người khuyết tật làm chủ cùng doanh nghiệp tại miền núi, biên giới, hải đảo. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 17/5/2025 và hiện vẫn còn hiệu lực.

Điểm mới đáng bàn từ góc độ giới không chỉ nằm ở hai chữ “ưu tiên”. Chính sách đưa doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ vào một mắt xích quan trọng hơn của hỗ trợ kinh tế: tiếp cận thị trường mua sắm bằng ngân sách nhà nước.

Từ hỗ trợ đầu vào đến mở cửa thị trường

Ngày 31/7/2026, trong phần trả lời về đấu thầu trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, Bộ Tài chính tiếp tục khẳng định đối với gói thầu sử dụng ngân sách nhà nước, việc áp dụng ưu đãi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa được thực hiện theo Nghị quyết 198/2025/QH15. Nội dung trả lời cũng nhắc lại ngưỡng không quá 20 tỷ đồng và nhóm doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ thuộc diện được ưu tiên.

Điều này có ý nghĩa khác với những chương trình chỉ dừng ở tập huấn hay tư vấn. Một khóa đào tạo có thể giúp doanh nghiệp cải thiện năng lực; một hợp đồng thực tế mới tạo doanh thu, dòng tiền, kinh nghiệm thực hiện, hồ sơ năng lực và khả năng bước vào các hợp đồng tiếp theo.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt những doanh nghiệp đang tìm cách mở rộng khỏi thị trường quen thuộc, mua sắm công có thể trở thành một kênh thị trường quan trọng nếu điều kiện tham gia đủ rõ và khả năng tiếp cận không bị giới hạn bởi quy mô.

Khái niệm doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ trong trường hợp này cũng không đơn giản là doanh nghiệp có người đại diện pháp luật là nữ. Theo pháp luật về hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp thuộc nhóm này phải có một hoặc nhiều phụ nữ sở hữu từ 51% vốn điều lệ trở lên và có ít nhất một người quản lý, điều hành doanh nghiệp. Định nghĩa này tiếp tục được sử dụng trong biểu thống kê hành chính hiện hành.

Hội thảo dành cho nữ doanh nhân tại Phú Thọ, tháng 3/2014. Ảnh: USAID Vietnam/Wikimedia Commons.

Việc xác định bằng tỷ lệ sở hữu và vai trò quản lý làm cho tiêu chí giới gắn với quyền kiểm soát thực chất trong doanh nghiệp, thay vì chỉ nhìn vào tên người đứng trên giấy đăng ký.

Tuy nhiên, đây mới là điều kiện để bước vào chính sách. Có được ưu tiên không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp mặc nhiên được trao hợp đồng.

Ưu tiên không có nghĩa là mặc nhiên trúng thầu

Nghị định 214/2025/NĐ-CP về lựa chọn nhà thầu, có hiệu lực từ ngày 4/8/2025, quy định một tình huống rất cụ thể: khi sau đánh giá có nhiều nhà thầu được xác định tốt nhất và ngang nhau, thứ tự xử lý bắt đầu bằng việc trao thầu cho doanh nghiệp nhỏ và vừa do phụ nữ làm chủ, nếu có. Sau đó mới đến các tiêu chí tiếp theo như kỹ thuật, giá, địa bàn và một số nhóm lao động.

Chi tiết này cần được hiểu đúng. Quy định không nói rằng chỉ cần doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ tham dự là sẽ thắng thầu. Doanh nghiệp trước hết vẫn phải đi qua quá trình đánh giá và đạt đến nhóm nhà thầu tốt nhất, ngang nhau thì thứ tự ưu tiên mới phát huy tác dụng.

Đây là ranh giới quan trọng giữa chính sách tạo cơ hội và việc hạ thấp tiêu chuẩn cạnh tranh. Nếu một doanh nghiệp không đáp ứng yêu cầu của hồ sơ mời thầu, tiêu chí giới không thể thay thế năng lực kỹ thuật, khả năng thực hiện hợp đồng hay các điều kiện bắt buộc khác.

Nghị quyết 198 cũng có một “van an toàn” cho cạnh tranh: nếu đã tổ chức đấu thầu nhưng không có doanh nghiệp nhỏ và vừa đáp ứng yêu cầu, có thể tổ chức đấu thầu lại mà không phải tiếp tục áp dụng quy định dành gói thầu cho nhóm này.

Cách thiết kế đó cho thấy chính sách không đặt hai mục tiêu đối lập nhau. Một mặt, Nhà nước chủ động mở cửa thị trường cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó có doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ. Mặt khác, yêu cầu về chất lượng lựa chọn nhà thầu vẫn phải được giữ.

Cũng cần lưu ý, Bộ Tài chính đã công bố dự thảo sửa đổi Nghị định 214 trong tháng 6/2026. Tuy nhiên, đến thời điểm bài viết rà soát, Cổng Công báo Chính phủ vẫn ghi nhận Nghị định 214/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 4/8/2025 và chưa ghi nhận văn bản sửa đổi, bổ sung hay thay thế có hiệu lực. Vì vậy, dự thảo không thể được coi là quy định đang áp dụng.

Chính sách sẽ khó đo nếu chỉ biết ai đủ điều kiện

Điểm cần theo dõi tiếp theo không nằm ở câu chữ của chính sách mà ở dữ liệu thực thi. Trong các nguồn công khai được rà soát cho bài viết này, chưa thấy một bộ số liệu quốc gia được công bố định kỳ cho biết có bao nhiêu gói thầu thuộc phạm vi Nghị quyết 198 có doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ tham dự; bao nhiêu doanh nghiệp vượt qua vòng đánh giá; bao nhiêu hợp đồng được trao; tổng giá trị hợp đồng là bao nhiêu; hay sự hiện diện của nhóm doanh nghiệp này khác nhau thế nào giữa các ngành và địa phương.

Trong khi đó, hệ thống thống kê hành chính đã có biểu riêng về số doanh nghiệp nhỏ và vừa do phụ nữ làm chủ, với nguồn số liệu được xác định là dữ liệu hành chính. Nghĩa là về mặt nhận diện đối tượng, nền tảng dữ liệu không phải bắt đầu từ con số không. Khoảng trống nằm ở việc nối dữ liệu doanh nghiệp với kết quả mua sắm công.

Nếu chỉ thống kê số doanh nghiệp thuộc nhóm ưu tiên, cơ quan quản lý mới biết “ai có thể được hưởng chính sách”. Muốn đánh giá hiệu quả, cần biết “ai thực sự tiếp cận được thị trường”.

Chẳng hạn, một chính sách có thể được thực hiện đúng về thủ tục nhưng số doanh nghiệp nữ tham gia rất thấp. Khi đó, vấn đề có thể nằm ở khả năng tìm thông tin gói thầu, hồ sơ dự thầu, tiêu chuẩn kinh nghiệm, vốn lưu động, bảo đảm thực hiện hợp đồng hoặc năng lực quản trị sau khi trúng thầu. Ngược lại, nếu số doanh nghiệp tham gia cao nhưng tỷ lệ hoàn thành hợp đồng thấp, hỗ trợ lại phải chuyển sang quản trị, tài chính và năng lực cung ứng.

Đây là lý do chính sách mở đường cần đi cùng năng lực của doanh nghiệp. Hỗ trợ không nên kết thúc ở việc giúp một doanh nghiệp đủ điều kiện bước vào cuộc đấu thầu; mục tiêu cuối cùng phải là khả năng cạnh tranh và thực hiện hợp đồng bền vững.

Lao động nữ làm việc tại một xưởng tơ lụa ở Đà Lạt. Ảnh: Lusi Lindwurm/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Cần đo bằng hợp đồng chứ không chỉ bằng số doanh nghiệp

Kinh nghiệm quốc tế về mua sắm có trách nhiệm giới cho thấy cách tiếp cận có thể rộng hơn việc xác định giới tính của chủ doanh nghiệp. UN Women định nghĩa mua sắm có trách nhiệm giới là lựa chọn hàng hóa, dịch vụ và công trình có tính đến tác động đối với bình đẳng giới, đồng thời sử dụng sức mua để mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ và các nhà cung cấp có thực hành bình đẳng giới.

Tại Việt Nam, một chương trình do UN Women triển khai trước đây đã kết nối doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ với các bên mua, đồng thời đào tạo cả người bán và bên mua về đa dạng nhà cung cấp và mua sắm có trách nhiệm giới. Trường hợp được UN Women công bố năm 2024 cho thấy sau chương trình kết nối tại Đà Nẵng, một doanh nghiệp nữ đã ký được hợp đồng cung cấp sản phẩm cho hai khách sạn. Đây chỉ là một trường hợp trong một chương trình hỗ trợ, không thể đại diện cho toàn bộ thị trường, nhưng nó minh họa một điểm quan trọng: kết quả chính sách cuối cùng phải được nhìn ở giao dịch thực tế.

Đối với đấu thầu công ở Việt Nam, có thể theo dõi ít nhất bốn lớp dữ liệu: số gói thầu thuộc diện áp dụng; số doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ tham dự; số và giá trị hợp đồng họ trúng; tỷ lệ hoàn thành hợp đồng. Nếu có thể phân tách thêm theo ngành, địa phương và quy mô doanh nghiệp, chính sách sẽ cho thấy rõ hơn nơi nào đang mở được thị trường và nơi nào vẫn tồn tại rào cản.

Việc xác nhận tình trạng doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ cũng nên tận dụng dữ liệu đăng ký doanh nghiệp có sẵn thay vì liên tục yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ. Cách làm này vừa giảm thủ tục, vừa giúp hạn chế tình trạng tiêu chí ưu tiên chỉ tồn tại trên hồ sơ mà không phản ánh quyền sở hữu và điều hành thực chất.

Song song đó, các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nữ cần dịch chuyển một phần nguồn lực sang năng lực tham gia thị trường: đọc hồ sơ mời thầu, tính giá, quản trị dòng tiền, chuẩn bị bảo lãnh, quản lý hợp đồng, kiểm soát chất lượng và xây dựng lịch sử thực hiện. Đây mới là những yếu tố quyết định một doanh nghiệp có thể biến cơ hội chính sách thành doanh thu hay không.

Ở bước phát triển cao hơn, mua sắm công có thể xem xét thêm tác động giới trong chuỗi cung ứng. UN Women nhấn mạnh rằng mua sắm có trách nhiệm giới không chỉ quan tâm doanh nghiệp do ai sở hữu mà còn có thể xét tới việc làm, vị trí lãnh đạo, khoảng cách tiền lương và các tiêu chuẩn lao động. Đây là kinh nghiệm tham khảo quốc tế, không phải yêu cầu hiện hành của pháp luật đấu thầu Việt Nam.

Nhìn theo hướng đó, chính sách ưu tiên doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ trong đấu thầu là một điểm khởi đầu đáng chú ý vì nó đưa bình đẳng giới từ khu vực hỗ trợ sang khu vực thị trường.

Nhưng thành công không nên được đo bằng việc văn bản đã nhắc đến phụ nữ bao nhiêu lần. Thước đo có ý nghĩa hơn là có thêm bao nhiêu doanh nghiệp đủ năng lực bước vào đấu thầu, bao nhiêu hợp đồng được ký, giá trị thị trường mà họ tiếp cận được và sau hợp đồng đầu tiên, họ có đủ sức cạnh tranh cho hợp đồng tiếp theo hay không.

Khi những dữ liệu đó được công khai và theo dõi đều đặn, ưu tiên trong chính sách mới có thể được kiểm chứng bằng kết quả thay vì chỉ bằng quy định.