Một cuộc họp cộng đồng người Dao đỏ tại Lào Cai, ảnh tư liệu năm 2013. Việc lựa chọn người có uy tín theo Nghị định 307 được thực hiện từ hội nghị cộng đồng thôn. Ảnh: Peter Olshevsky/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Từ ngày 20/9/2026, Nghị định 307/2026/NĐ-CP của Chính phủ sẽ có hiệu lực, thay đổi khung quy định về lựa chọn, công nhận và chính sách đối với người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Một chi tiết đáng chú ý từ góc nhìn giới nằm ngay ở tiêu chí đầu tiên: người được lựa chọn là công dân Việt Nam, cư trú tại địa phương và “không phân biệt tôn giáo, giới tính”; người dân tộc thiểu số được ưu tiên.

Quy định mới đồng thời đưa “phụ nữ tiêu biểu” vào nhóm đối tượng có thể được lựa chọn bên cạnh nhân sĩ, trí thức, doanh nhân, nghệ nhân, nhà giáo, thầy thuốc, công nhân, nông dân sản xuất giỏi và thanh niên tiêu biểu. Mỗi thôn thuộc phạm vi quy định, về nguyên tắc, lựa chọn và công nhận một người có uy tín.

Nhưng một quy định không phân biệt giới trên giấy chưa tự động tạo ra sự tham gia cân bằng trong thực tế.

Số liệu toàn quốc được Ủy ban Dân tộc công bố năm 2023 cho thấy trong 28.538 người có uy tín khi đó, 25.960 người là nam, chiếm 90,97%; nữ giới có 2.578 người, tương ứng 9,03%. Đây là số liệu năm 2023, không phải tỷ lệ hiện tại của năm 2026. Trong các nguồn được rà cho bài viết này, chưa tìm thấy một thống kê toàn quốc mới hơn có phân tách nam - nữ để có thể thay thế mốc trên.

Khoảng cách ấy đặt ra một câu hỏi chính sách cụ thể: khi Nghị định mới bắt đầu được thực hiện, việc ghi rõ không phân biệt giới tính và mở rộng cách nhận diện những người có đóng góp cho cộng đồng có giúp nguồn ứng viên nữ được nhìn thấy rõ hơn hay không?

9,03% là tín hiệu cần theo dõi, không phải bằng chứng phân biệt

Tỷ lệ phụ nữ thấp không đủ để tự động kết luận quy trình lựa chọn trước đây phân biệt đối xử với nữ giới.

Khái niệm “người có uy tín” gắn với nhiều dạng ảnh hưởng trong cộng đồng: già làng, trưởng dòng họ, chức sắc tôn giáo, người từng đảm nhiệm chức vụ ở cơ sở, cán bộ nghỉ hưu, trí thức, người sản xuất giỏi hay những cá nhân được cộng đồng tín nhiệm. Cơ cấu nam - nữ của từng nhóm nguồn này có thể rất khác nhau.

Vì vậy, muốn giải thích vì sao phụ nữ mới chiếm 9,03% trong năm 2023, cần biết thêm họ xuất hiện bao nhiêu ở từng nhóm đủ điều kiện, bao nhiêu người được giới thiệu, bao nhiêu người trở thành ứng viên và bao nhiêu người cuối cùng được cộng đồng lựa chọn.

Dữ liệu địa phương cho thấy tỷ lệ thấp không chỉ xuất hiện trong thống kê toàn quốc năm 2023. Tại Đồng Nai, năm 2025 có 154 người có uy tín được công nhận, trong đó 143 nam và 11 nữ. Đây chỉ là số liệu của một tỉnh, không thể dùng để suy rộng thành tình hình cả nước, nhưng là thêm một lý do để theo dõi quá trình lựa chọn theo giới sau khi Nghị định mới đi vào thực hiện.

Ba thành viên nhóm vận động vệ sinh cộng đồng tại Mường Đăng, Điện Biên. Hoạt động cộng đồng là một trong những không gian phụ nữ có thể tạo ảnh hưởng và uy tín từ thực tiễn. Ảnh: Juliet Willetts/DFAT, CC BY 2.0.

Điều cần tránh ở đây là chuyển từ một định kiến sang một định kiến khác. Mục tiêu không phải mặc nhiên cho rằng phụ nữ sẽ là người có uy tín tốt hơn nam giới, cũng không phải yêu cầu mỗi thôn phải đạt tỷ lệ nam - nữ bằng nhau nếu pháp luật không quy định như vậy. Điều cần bảo đảm là những đóng góp tạo ra uy tín trong cộng đồng được nhận diện đầy đủ.

Một người phụ nữ có thể không phải già làng hay trưởng dòng họ nhưng có nhiều năm vận động trẻ đến trường, tổ chức sản xuất, hỗ trợ sinh kế, làm công tác y tế cộng đồng, gìn giữ nghề truyền thống hay kết nối phụ nữ trong thôn. Nếu những dạng đóng góp này được cộng đồng nhìn nhận ngang với các vị trí uy tín truyền thống, nguồn người đủ khả năng được giới thiệu sẽ rộng hơn.

Nghị định 307 tạo một căn cứ đáng chú ý cho cách nhìn đó khi nêu cụ thể “phụ nữ tiêu biểu” và “thanh niên tiêu biểu” trong nhóm đối tượng được lựa chọn. Tuy nhiên, đây là mở rộng về cách nhận diện nguồn ứng viên, không phải một hạn ngạch dành cho phụ nữ. Người được chọn vẫn phải đáp ứng các tiêu chí về đóng góp, hiểu biết văn hóa, khả năng quy tụ và tín nhiệm của cộng đồng.

Khoảng cách có thể xuất hiện ngay từ khâu đề cử

Nghị định mới đặt việc lựa chọn trực tiếp ở cộng đồng. Trưởng thôn tổ chức hội nghị với ít nhất hai phần ba số hộ gia đình tham gia; mỗi hộ cử một người từ đủ 18 tuổi, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự. Hội nghị được phổ biến tiêu chí, điều kiện và quy trình, sau đó thực hiện giới thiệu, đề cử và lựa chọn. Với một vị trí cần bầu, thôn phải đề cử ít nhất hai người. Người được lựa chọn phải nhận được sự đồng ý của trên 50% tổng số hộ trong thôn bằng bỏ phiếu hoặc biểu quyết.

Thiết kế này đặt quyền lựa chọn khá rõ vào cộng đồng. Nhưng chính vì thế, phân tích giới phải đi sớm hơn kết quả cuối cùng. Nếu chỉ đếm nam và nữ sau khi đã bầu xong, sẽ không biết khoảng cách hình thành ở bước nào.

Có thể ngay từ khâu giới thiệu đã chỉ có rất ít phụ nữ được đề cử. Cũng có thể số ứng viên nữ tương đối cao nhưng tỷ lệ được lựa chọn thấp. Hai trường hợp này cần những cách xử lý rất khác nhau.

Một biến số khác đáng quan sát là thành phần người đại diện hộ gia đình dự hội nghị. Nghị định quy định mỗi hộ cử một người nhưng không quy định người đó phải là nam hay nữ. Vì vậy, trong quá trình thực hiện, việc thống kê giới của người tham gia hội nghị có thể giúp trả lời một câu hỏi quan trọng: phụ nữ có trực tiếp tham gia vào quá trình xác định ai là người có uy tín của cộng đồng ở mức nào?

Đây chưa phải bằng chứng cho thấy phụ nữ hiện bị hạn chế tham gia họp thôn. Nó là một chỉ số nên được đo, bởi quyền được đề cử và quyền có tiếng nói trong lựa chọn là hai lớp khác nhau của sự tham gia.

Phụ Nữ Mới từng phản ánh đề xuất giai đoạn 2026–2030 của Dự án 8 nhấn mạnh sự tham gia thực chất của phụ nữ trong các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Việc lựa chọn người có uy tín là một trường hợp rất cụ thể để kiểm tra sự tham gia đó từ cấp cộng đồng.

Một phụ nữ Dao đỏ tại Tả Phìn, Sa Pa, ảnh tư liệu năm 2012. Ảnh minh họa bối cảnh cộng đồng, không xác định nhân vật là người có uy tín theo chính sách. Ảnh: Huascar80/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Quy định mới đã thay đổi cách gọi nguồn ứng viên

So với Quyết định 12/2018/QĐ-TTg, một số thay đổi trong câu chữ của Nghị định 307 đáng được chú ý.

Quyết định 12/2018 quy định tiêu chí đầu tiên là công dân Việt Nam, không phân biệt thành phần dân tộc và cư trú hợp pháp tại Việt Nam. Danh mục nguồn lựa chọn khi đó gồm cán bộ nghỉ công tác, già làng, trưởng thôn, trưởng dòng họ, người thực hiện nghi lễ, chức sắc tôn giáo, nhân sĩ, trí thức, doanh nhân, nhà giáo, người chữa bệnh giỏi và người có điều kiện kinh tế thường giúp đỡ cộng đồng. Văn bản không nêu riêng “phụ nữ tiêu biểu” trong danh mục này.

Nghị định 307 nêu trực tiếp yếu tố “không phân biệt tôn giáo, giới tính” và bổ sung một danh mục rộng hơn, trong đó có nghệ nhân, thầy thuốc, lương y, công nhân, nông dân sản xuất giỏi, phụ nữ tiêu biểu và thanh niên tiêu biểu.

Không nên diễn giải thay đổi này thành việc phụ nữ trước đây không được phép trở thành người có uy tín. Thực tế năm 2023 đã có 2.578 phụ nữ trong danh sách toàn quốc. Điểm mới nằm ở việc yếu tố giới được viết rõ hơn trong tiêu chí và phụ nữ tiêu biểu được gọi tên trực tiếp trong nhóm nguồn lựa chọn.

Đó là một thay đổi có giá trị về mặt thiết kế chính sách bởi nó làm giảm khả năng hiểu “người có uy tín” chỉ qua những vị trí truyền thống thường dễ nhận diện.

Nhưng câu chữ mới chỉ tạo điều kiện. Kết quả còn phụ thuộc vào cách cộng đồng giải thích thế nào là “có nhiều đóng góp”, thế nào là “có khả năng quy tụ” và ai được xem là người đáng để đề cử.

Các nghiên cứu và hoạt động về phụ nữ dân tộc thiểu số mà Phụ Nữ Mới từng phản ánh cho thấy phụ nữ có vai trò trong sản xuất, gìn giữ văn hóa, chăm sóc gia đình và nhiều hoạt động cộng đồng, trong khi mục tiêu chính sách vẫn phải hướng tới việc họ không chỉ có mặt mà còn có tiếng nói trong những quyết định chung.

Cụm phụ nữ có tiếng nói trong quyết định cộng đồng vì thế không nên được hiểu là thay thế vai trò của nam giới, già làng hay những người đã có uy tín lâu năm. Giá trị của nó là mở rộng không gian để cộng đồng nhìn thấy đầy đủ hơn những người đang thực sự đóng góp.

Đừng chỉ thống kê người cuối cùng được công nhận

Việt Nam không bắt đầu từ con số không về dữ liệu giới trong chính sách người có uy tín.

Ngay biểu mẫu ban hành kèm Quyết định 12/2018 trước đây đã có trường thông tin giới tính nam, nữ trong danh sách đề cử và tổng hợp người có uy tín. Vì vậy, không thể nói đến Nghị định mới hệ thống mới bắt đầu quan tâm tới dữ liệu giới. Khoảng trống cần xử lý nằm ở cách khai thác dữ liệu.

Nếu sau mỗi đợt lựa chọn chỉ công bố tổng số người được công nhận và cơ cấu nam - nữ, cơ quan quản lý vẫn khó biết tại sao khoảng cách hình thành. Hữu ích hơn là theo dõi tối thiểu ba tầng: người được giới thiệu, người trở thành ứng viên chính thức và người cuối cùng được lựa chọn.

Nếu có thể, dữ liệu nên gắn thêm với nhóm xuất thân của người có uy tín như già làng, trưởng dòng họ, cán bộ cơ sở, nhà giáo, thầy thuốc, doanh nhân, nông dân sản xuất giỏi, phụ nữ tiêu biểu hay các nhóm khác. Khi đó, cơ quan quản lý mới biết con đường nào đang tạo ra nhiều nam hay nữ có uy tín và con đường nào gần như vắng một giới.

Phụ Nữ Mới từng phản ánh một điểm nghẽn lớn của chính sách bình đẳng giới là dữ liệu giới còn phân tán và thiếu khả năng theo dõi kịp thời. Khi thiếu dữ liệu tách theo giới, rất khó đánh giá một chính sách đã tiếp cận đúng nhóm hay chưa.

Cụm dữ liệu giới để đánh giá chính sách vì vậy đặc biệt phù hợp với việc thực hiện Nghị định 307.

Ngoài dữ liệu, thời điểm và cách tổ chức cuộc họp thôn cũng cần được quan sát trong thực tế. Nếu một nhóm người thường xuyên không thể tham dự vì giờ lao động, trách nhiệm chăm sóc, khoảng cách đi lại hoặc lý do khác, tiếng nói của họ có thể ít xuất hiện trong lựa chọn cộng đồng. Nhưng đây phải là vấn đề được đo bằng thực tế từng địa phương, không nên mặc định phụ nữ ở mọi nơi đều gặp cùng một trở ngại.

Tương tự, tập huấn cho người tổ chức hội nghị không nên biến thành vận động “hãy bầu phụ nữ”. Người dân phải được lựa chọn dựa trên tín nhiệm thực chất.

Điều cần làm rõ là toàn bộ các nguồn ứng viên mà Nghị định cho phép: uy tín có thể đến từ vị trí truyền thống, nhưng cũng có thể đến từ giáo dục, y tế, sản xuất, kinh doanh, văn hóa, công tác xã hội hay những đóng góp lâu dài khác.

Cách tiếp cận này có lợi cho cả hai giới. Một người đàn ông không giữ chức danh truyền thống nhưng có đóng góp nổi bật cũng có thêm cơ hội được nhìn nhận. Một phụ nữ có ảnh hưởng thực chất trong cộng đồng không bị bỏ qua chỉ vì hình dung quen thuộc về “người có uy tín” gắn với một vị trí thường do nam giới đảm nhiệm.

Sau khi Nghị định 307 có hiệu lực từ ngày 20/9/2026, tỷ lệ nữ không cần trở thành chỉ tiêu duy nhất để đánh giá chính sách. Một tỷ lệ tăng cũng chưa đủ chứng minh bình đẳng giới đã được cải thiện nếu phụ nữ chỉ có tên mà không có khả năng tham gia, vận động và phản ánh tiếng nói của cộng đồng.

Nhưng mốc 9,03% của năm 2023 là một đường cơ sở đáng giữ lại để so sánh. Trong những năm tới, nếu dữ liệu cho biết rõ ai được đề cử, ai tham gia lựa chọn và ai được công nhận, có thể trả lời chính xác hơn liệu việc ghi “không phân biệt giới tính” trong Nghị định mới đã đi từ câu chữ của văn bản vào thực tế thôn bản đến đâu.

Bình đẳng giới ở đây không phải phân chia một vị trí theo tỷ lệ cơ học giữa nam và nữ. Đó là bảo đảm một phụ nữ hoặc một người đàn ông có đóng góp, năng lực quy tụ và tín nhiệm tương đương đều có con đường thực chất để được cộng đồng nhìn nhận.