Một mảnh xương sọ được khai quật từ hang Bàn Cổ ở tây nam Trung Quốc (Ảnh: Song Xing)

Các nhà khảo cổ học mới đây đã phát hiện nhiều hóa thạch của một quần thể loài người đã tuyệt chủng là Denisovan trong hang Bàn Cổ, tỉnh Vân Nam, tây nam Trung Quốc. Đây được xem là những bằng chứng hiếm hoi về cuộc sống của nhóm người tiền sử bí ẩn từng sinh sống ở châu Á này.

Các mẫu vật mới, gồm bốn chiếc răng, một phần xương cánh tay và hai mảnh xương sọ, đã nâng tổng số hóa thạch được biết đến của người Denisovan lên hơn 20 mẫu.

Theo hai nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature hôm 9/9, việc phát hiện những hóa thạch tại hang Bàn Cổ cho thấy người Denisovan đã sinh sống tại khu vực này trong khoảng 167.000-134.000 năm trước. Những bằng chứng thu được cho thấy họ thích nghi với môi trường rừng lá kim ở vùng núi Vân Nam.

Các nhà nghiên cứu đã sàng lọc khoảng 60.000 mảnh xương được khai quật từ hang. Khoảng 20 mảnh có hình thái giống xương người. Do môi trường khí hậu tại Vân Nam khá ấm và độ tuổi hóa thạch lớn, các AND đã không còn.

Thay vào đó, nhóm nghiên cứu đã phân tích các protein còn lưu lại trong hóa thạch. Kết quả xác định ba mảnh xương và hai chiếc răng thuộc về người Denisovan. Hai chiếc răng khác quá mỏng manh để lấy mẫu nhưng được phân loại dựa trên đặc điểm hình thái và so sánh với các mẫu hóa thạch Denisovan đã biết.

Giới khoa học nhận định, phát hiện tại hang Bàn Cổ đặc biệt quan trọng bởi người Denisovan trước đây chủ yếu được biết đến từ những hóa thạch riêng lẻ và thường có nguồn gốc phức tạp. Nhóm người này lần đầu được xác định vào năm 2010, sau khi các nhà khoa học phân tích ADN cổ đại từ một mẩu xương ngón tay tìm thấy tại hang Denisova ở Siberia.

Dấu tích về cuộc sống tiền sử

Các nhà nghiên cứu đã khai quật ba hố tại hang Bàn Cổ, xuống độ sâu khoảng 6,6 m. Hóa thạch người được tìm thấy trong hai lớp trầm tích có niên đại 167.000-134.000 năm trước. Trong khi đó, công cụ đá xuất hiện ở 10 lớp trầm tích, cho thấy con người đã sử dụng hang trong khoảng 190.000-70.000 năm trước.

Các bằng chứng khảo cổ cho thấy người Denisovan từng chế tác công cụ từ đá và xương. Họ săn nhiều loài động vật lớn như trâu nước, bò tót và hươu sống trong môi trường rừng rậm. Các dấu vết trên xương cũng cho thấy cư dân trong hang đã lấy tủy xương để làm thức ăn.

Theo giáo sư Hao Li, Viện Nghiên cứu Cao nguyên Tây Tạng thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, công cụ đá tại đây không quá phức tạp nhưng cho thấy khả năng thích nghi linh hoạt. Người Denisovan dường như không dành nhiều thời gian để chế tác công cụ mà tập trung vào tính hữu dụng.

Hang Denisova ở Siberia, nơi tìm thấy hóa thạch của người Denisova, người Neanderthal và người Homo sapiens (Ảnh: Eddie Gerald/Alamy Stock Photo)

Việc phát hiện hóa thạch người cùng công cụ và dấu tích động vật trong cùng một địa điểm giúp các nhà khoa học có thêm cơ sở để tái dựng đời sống của người Denisovan. Nhóm nghiên cứu cho rằng người Denisovan có thể là cư dân duy nhất sử dụng hang trong giai đoạn được khảo sát, dù giả thuyết này cần thêm bằng chứng từ ADN trong trầm tích hang.

Người Denisovan được cho là từng phân bố rộng khắp châu Á. Các mẫu AND của nhóm người này hiện được tìm thấy ở nhiều nhóm người hiện đại tại Đông Nam Á và châu Đại Dương, cho thấy họ từng giao phối với tổ tiên người hiện đại tại những khu vực này.

Hang Bàn Cổ là địa điểm thứ ba cung cấp bằng chứng chắc chắn về sự hiện diện của người Denisovan, sau hang Denisova ở Siberia và một địa điểm trên Cao nguyên Tây Tạng. Điều này cho thấy người Denisovan có khả năng thích nghi với nhiều môi trường khác nhau, từ vùng lạnh ở Siberia đến khu vực núi cao và vùng cận nhiệt đới.

Mẫu xương cánh tay được tìm thấy tại Bàn Cổ cũng là xương cánh tay Denisovan đầu tiên được biết đến. Nhà cổ nhân học Ryan McRae thuộc Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian, người không tham gia nghiên cứu, nhận định mẫu vật có một số đặc điểm tương đồng với xương của người Neanderthal.

Những phát hiện mới góp phần bổ sung dữ liệu về hình thái và cách sống của quần thể nhóm  người Denisovan mà giới khoa học vẫn còn biết rất ít. Năm 2025, các nhà nghiên cứu đã liên kết một hộp sọ được cho thuộc về “người rồng” tìm thấy tại Cáp Nhĩ Tân, đông bắc Trung Quốc, với Denisovan. Mẫu vật này giúp giới khoa học có thêm manh mối về diện mạo của nhóm người tiền sử này.

Tuy vậy, nhiều câu hỏi hiện vẫn chưa có lời giải, từ hình dáng cơ thể, cách tổ chức đời sống đến nguyên nhân khiến người Denisovan biến mất.

Các nhà nghiên cứu cho rằng tỉnh Vân Nam có thể là một khu vực quan trọng để tiếp tục tìm kiếm câu trả lời. Nằm ở rìa phía đông nam Cao nguyên Tây Tạng, khu vực này có độ cao hơn 2.000 m nhưng sở hữu khí hậu tương đối ôn hòa và nguồn tài nguyên động thực vật phong phú.

Giáo sư Hao Li cho rằng Vân Nam có thể từng đóng vai trò như một "ngã tư" kết nối Bắc và Nam Á, tạo điều kiện để các nhóm người tiền sử di chuyển, sinh sống và thích nghi với những môi trường khác nhau.