Trong lăng mộ của vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc Tần Thủy Hoàng, hàng nghìn bức tượng chiến binh bằng đất nung có kích thước gần giống như người thật đã gây ấn tượng của công chúng bởi sự tỉ mỉ trong chế tác, từ khuôn mặt, kiểu tóc đến giáp trụ.

Thế nhưng danh tính của những người trực tiếp tạo nên công trình đồ sộ này từ lâu vẫn còn là ẩn số. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu chỉ tập trung tìm hiểu về kỹ thuật chế tác và giả định rằng tác giả tạo nên đội quân đất nung này đều là nam giới trưởng thành.

Nghiên cứu mới do nhà khảo cổ học Lý Tiêu Tiêu (Xiaoxi Li) thuộc Bảo tàng Viện Lăng mộ Tần Thủy Hoàng và các cộng sự thực hiện đã đưa ra bằng chứng cho thấy những người đứng đằng sau công trình này có thể đa dạng hơn nhiều.

Vết tích của những dấu vân tay

Đội quân đất nung được phát hiện vào năm 1974, khi những người nông dân đào giếng cách khu lăng mộ khoảng 1,5km và bắt gặp các mảnh vỡ của tượng chiến binh bằng đất nung. Kể từ đó, các cuộc khai quật đã hé lộ một quần thể quy mô lớn, gồm khoảng 8.000 tượng chiến binh, 130 cỗ chiến xa cùng 520 con ngựa kéo và 150 tượng ngựa kỵ binh. Phần lớn khu lăng mộ vẫn chưa được khai quật, khiến nhiều bí ẩn về công trình này chưa có lời giải.

Để tìm hiểu những người đã chế tác các bức tượng, nhóm nghiên cứu đã phân tích dấu vân tay lưu lại trên 36 tượng chiến binh từ một hố khai quật. Sau khi loại bỏ những dấu vân tay được cho là trùng lặp, các nhà khoa học đã ghi nhận và đưa 79 dấu vân tay để tiến hành phân tích.

Những dấu vết này xuất hiện trên nhiều bộ phận của tượng, từ đầu, tay, cổ áo đến giáp trụ và bàn chân. Phần lớn hình thành khi thợ thủ công trực tiếp cầm nắm, tạo hình hoặc lắp ráp các bộ phận bằng đất sét còn ướt. Một số dấu khác xuất hiện khi những chi tiết trang trí bằng đất sét được ép lên bề mặt tượng.

Nhóm nghiên cứu dựa vào khoảng cách giữa các đường gờ trên dấu vân tay để ước tính độ tuổi và giới tính của những người để lại dấu vân tay này. Khi con người trưởng thành, khoảng cách giữa các đường gờ vân tay thường tăng lên. Ở người trưởng thành, nam giới có xu hướng sở hữu khoảng cách đường gờ rộng hơn một chút so với nữ giới.

Tuy nhiên, chỉ số này có sự chồng lấn đáng kể giữa các nhóm tuổi và giới tính. Vì vậy, thay vì xác định đặc điểm của từng cá nhân, các nhà khoa học sử dụng thuật toán để ước tính tỷ lệ các nhóm nhân khẩu học trong toàn bộ mẫu dấu vân tay.

Các nhà nghiên cứu cũng điều chỉnh số liệu để tính đến sự khác biệt về kích thước dấu vân tay giữa các quần thể và hiện tượng đất sét co lại trong quá trình khô, nung. Dù vậy, việc sử dụng dữ liệu tham chiếu từ người châu Âu hiện đại vẫn tạo ra một số bất định trong kết quả.

Theo mô hình phân tích, khoảng 45% dấu vân tay có khả năng thuộc về nam giới trưởng thành, 32,7% có thể thuộc về phụ nữ trưởng thành và 22,3% còn lại được cho là của trẻ em dưới 15 tuổi.

Ảnh: Li et al., J. Cult. Herit., 2026

Sự hiện diện của trẻ em trong các xưởng chế tác thời nhà Tần phù hợp với một số ghi chép lịch sử. Các tài liệu cổ cho thấy triều đại này từng có hệ thống học nghề, trong đó người trẻ được đào tạo dưới sự hướng dẫn của thợ thủ công giàu kinh nghiệm.

Dựa trên những ghi chép đó, nhóm nghiên cứu cho rằng các học đồ nhỏ tuổi có thể đảm nhận những công việc tương đối đơn giản, chẳng hạn như gắn các chi tiết trang trí lên giáp của tượng chiến binh. Trong khi đó, những người thợ lành nghề hơn có thể phụ trách các công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao.

Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng kết quả nghiên cứu chưa thể xác định chính xác tỷ lệ nam giới, phụ nữ và trẻ em tham gia chế tác. Những người thợ thiếu kinh nghiệm có thể để lại nhiều dấu in hơn so với thợ lành nghề. Bên cạnh đó, mẫu phân tích hiện chỉ gồm 79 dấu vân tay từ 36 bức tượng trong một khu vực của di tích, chưa đủ để đại diện cho toàn bộ công trình.

Nhóm nghiên cứu cho rằng cần mở rộng cơ sở dữ liệu dấu vân tay từ nhiều khu vực khác nhau để có cái nhìn đầy đủ hơn về lực lượng lao động đã tạo nên đội quân đất nung ấn tượng này.

Dù còn những hạn chế, phát hiện mới góp phần làm sáng tỏ hoạt động sản xuất trong các xưởng thủ công do nhà nước quản lý cách đây hơn 2.000 năm, đồng thời cũng củng cố những ghi chép lịch sử về việc nam giới, phụ nữ và người trẻ cùng tham gia các hoạt động thủ công dưới triều đại này.

Nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí Journal of Cultural Heritage.