Chè Gay đã gắn với vùng đất Yên Xuân, Nghệ An từ lâu, nhưng cách cây chè đi ra thị trường phần lớn vẫn khá đơn giản. Người dân bẻ cả cành, bó lại rồi bán cho thương lái hoặc đưa xuống miền xuôi làm thức uống giải nhiệt. Cách thu hoạch ấy nhanh, phù hợp tập quán cũ nhưng khó tạo nguyên liệu đồng đều cho những sản phẩm chế biến có giá trị cao hơn.

Lê Thảo My chọn chính khoảng trống này để khởi nghiệp. Thay vì tìm một giống chè mới, nhà sáng lập Lam Hương Trà thử thay đổi cách sử dụng giống chè bản địa đã có. Từ búp chè Gay, doanh nghiệp phát triển lục trà, hồng trà và bạch trà, đồng thời liên kết với các hộ trồng chè để chuyển dần từ bẻ cành sang hái búp làm nguyên liệu.

Hướng đi này vừa có thêm một phép thử vào cuối tháng 9/2026. Dự án “Lam Hương Trà – đa dạng hóa sản phẩm từ cây chè Gay” của Lê Thảo My giành giải Nhì tại cuộc thi Nhà nông khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Nghệ An. Trước đó trong tháng 9, dự án cũng được lựa chọn vào vòng chung kết Khởi nghiệp Xanh 2026 khu vực toàn quốc. Các giải thưởng không chứng minh một mô hình kinh doanh đã thành công, nhưng những dữ liệu thị trường và vùng nguyên liệu được công bố cùng thời điểm cho phép nhìn rõ hơn Lam Hương Trà đã đi đến đâu.

Lê Thảo My kiểm tra một mẻ trà sau chế biến. Ảnh: Nông thôn Việt.

Thay cách thu hái trước khi làm thêm sản phẩm

Năm 2023, sau khi khảo sát một số vùng chè, Lê Thảo My chọn vùng Cao Sơn, nay thuộc xã Yên Xuân, để phát triển sản phẩm từ chè Gay. Trước khi chế biến, chị cho kiểm tra mẫu đất và lá chè, rồi thử các phương pháp xử lý khác nhau. Kết quả là cùng một nguồn nguyên liệu được đưa vào ba dòng sản phẩm gồm lục trà, hồng trà và bạch trà.

Khác biệt không chỉ nằm ở tên sản phẩm. Mỗi dòng trà đòi hỏi lựa chọn búp theo độ non và điều chỉnh các bước làm héo, vò, lên men hoặc sấy. Chè Gay có lá khá dày, giòn và dễ gãy nên việc kiểm soát thao tác cũng ảnh hưởng đến hình thức và chất lượng thành phẩm. Điều đó đặt ra một yêu cầu ngược trở lại vùng nguyên liệu. Nếu tiếp tục bẻ cả cành như cách thu hoạch truyền thống, doanh nghiệp khó có được những búp chè đồng đều cho chế biến.

Lê Thảo My vì thế phải làm đồng thời hai việc thường tách rời trong một cơ sở trà nhỏ. Một bên là phát triển sản phẩm và tìm khách hàng, bên còn lại là thay đổi cách nguyên liệu được tạo ra. Đến đầu tháng 10/2026, 11 hộ dân đã liên kết với mô hình, với hơn 10 ha chè chuyển từ bẻ cành sang hái búp để cung cấp nguyên liệu. Việc chăm sóc được hướng theo phương pháp hữu cơ, nhưng hiện chưa có căn cứ để coi toàn bộ diện tích này là vùng nguyên liệu đã được chứng nhận hữu cơ.

Lê Thảo My trình bày dự án Lam Hương Trà – đa dạng hóa sản phẩm từ cây chè Gay tại cuộc thi Nhà nông khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Nghệ An năm 2026. Ảnh: TL/Báo Nghệ An.

Một trường hợp tại Yên Xuân cho thấy việc thay đổi cách thu hoạch có thể tác động trực tiếp tới thu nhập của người trồng. Hộ ông Lê Sĩ Tiến chuyển gần một hecta chè sang hái búp từ năm 2024. Sau hai năm, ông cho biết giá trị thu được trên diện tích này tăng khoảng hai lần. Đây mới là kết quả của một hộ cụ thể, chưa thể suy rộng cho toàn bộ vùng liên kết, nhưng nó cho thấy vì sao một thay đổi tưởng như nhỏ ở khâu hái chè lại trở thành mắt xích quan trọng trong mô hình của Lam Hương Trà.

Yên Xuân hiện có khoảng 795 ha chè Gay với hơn 1.200 hộ trồng, trong khi diện tích mà Lam Hương Trà liên kết mới hơn 10 ha. Tương quan này cho thấy quy mô hiện tại còn nhỏ so với vùng nguyên liệu địa phương. Muốn mở rộng, doanh nghiệp không chỉ cần thêm người trồng chuyển cách thu hái mà còn phải bảo đảm lượng sản phẩm chế biến tăng lên có thị trường tương ứng.

Khách hàng bắt đầu trở thành thước đo

Lam Hương Trà đã vượt qua giai đoạn chỉ có sản phẩm mẫu. Thông tin dự án trình tại vòng bán kết Khởi nghiệp Xanh cho biết trong bảy tháng đầu năm 2026, dự án ghi nhận doanh thu 269 triệu đồng và hơn 100 khách hàng trả tiền. Dự án cũng công bố tỷ lệ khách quay lại mua khoảng 80% trong ba tháng gần nhất tại thời điểm dự thi.

Các con số này cần được hiểu đúng phạm vi. Đây là dữ liệu do dự án cung cấp trong chương trình khởi nghiệp, chưa phải báo cáo tài chính đã được kiểm toán độc lập. Tuy vậy, chúng có ý nghĩa hơn những tuyên bố chung về “tiềm năng thị trường” vì cho thấy sản phẩm đã có giao dịch thực và đã bắt đầu xuất hiện khách hàng mua lại.

Công ty Cổ phần Lam Hương Trà được thành lập vào tháng 10/2025, với ngành kinh doanh chính là sản xuất chè. Việc hình thành pháp nhân diễn ra sau giai đoạn Lê Thảo My bắt đầu thử nghiệm sản phẩm từ năm 2023. Đến năm 2026, mô hình không chỉ bán các dòng trà mà còn đưa trải nghiệm uống trà, tham quan và workshop làm trà vào dự án. Đây là cách mở thêm nguồn doanh thu quanh cùng một vùng nguyên liệu, dù hiện chưa có số liệu tách riêng để biết phần trải nghiệm đóng góp bao nhiêu vào doanh thu chung.

Lê Thảo My mời khách trải nghiệm trà chế biến từ chè Gay. Ảnh: Nông thôn Việt.

Một điểm cần phân biệt là có khách hàng ở nước ngoài hoặc được người Việt ở nước ngoài quan tâm không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đã hình thành hoạt động xuất khẩu ổn định. Những nguồn hiện có mới cho thấy sản phẩm đã tiếp cận một số khách hàng ngoài nước. Vì vậy, ở giai đoạn này, thị trường trong nước và khả năng tạo khách hàng mua lại vẫn là những chỉ dấu có thể kiểm chứng rõ hơn.

Ở phía nguyên liệu, bài toán cũng chưa kết thúc khi người dân đồng ý hái búp. Một sản phẩm trà muốn mở rộng quy mô cần sự ổn định giữa các vụ thu hoạch, quy trình chế biến có thể lặp lại và khả năng kiểm soát chất lượng khi số hộ cung ứng tăng lên. Với Lam Hương Trà, hơn 10 ha liên kết hiện nay đủ để cho thấy mô hình đã bước ra khỏi phạm vi thử nghiệm cá nhân, nhưng vẫn còn cách khá xa quy mô của cả vùng chè Gay Yên Xuân.

Búp chè Gay được thu hái làm nguyên liệu cho các dòng trà chế biến. Ảnh: Nông thôn Việt.

Điều đáng theo dõi trong bước tiếp theo vì thế không phải Lam Hương Trà có thêm bao nhiêu loại trà. Bài toán lớn hơn là doanh nghiệp có thể đồng thời giữ được chất lượng nguyên liệu, tạo đầu ra đủ lớn cho người trồng và biến lượng khách thử sản phẩm thành nhu cầu lặp lại hay không. Nếu ba mắt xích này không đi cùng nhau, việc nâng giá trị chè bản địa dễ dừng ở một nhóm sản phẩm quy mô nhỏ.

Khởi nghiệp của Lê Thảo My hiện mới ở giai đoạn đầu của phép thử đó. Nhưng so với cách bán chè theo bó, Lam Hương Trà đã đưa thêm các công đoạn chọn búp, chế biến, đóng gói, xây thương hiệu và trải nghiệm vào cùng một chuỗi. Giá trị mới của chè Gay vì thế không chỉ nằm ở việc có thêm lục trà, hồng trà hay bạch trà, mà ở việc một nguyên liệu quen thuộc đang được thử một cách đi khác từ đồi chè tới người mua.