Tổ trưởng Tổ Kỹ thuật mạng lưới Nguyễn Thị Ngọc Hiếu, Công ty CP Cấp nước Nhà Bè, nhận Giải thưởng Tôn Đức Thắng lần thứ 26 năm 2026. Ảnh: SAWACO.

Phần lớn đường ống cấp nước nằm dưới mặt đất. Khi một điểm bể không làm nước trồi lên mặt đường, dấu hiệu đầu tiên đôi khi chỉ là sự thay đổi của lưu lượng hoặc lượng nước đi vào một khu vực nhưng không tương ứng với lượng nước được ghi nhận. Với một mạng lưới dài hàng trăm kilômét, biết có thất thoát vẫn chưa đủ; đội kỹ thuật cần tiếp tục trả lời câu hỏi khó hơn: nên bắt đầu tìm ở đâu.

Đó là bài toán mà Tổ trưởng Tổ Kỹ thuật mạng lưới Nguyễn Thị Ngọc Hiếu, Phòng Kỹ thuật Công ty CP Cấp nước Nhà Bè, cùng đồng nghiệp giải quyết bằng sáng kiến “Xác định tỷ lệ thất thoát nước theo giải pháp kỹ thuật tại các tiểu vùng (DMA)”. Sau khoảng bốn năm thử nghiệm và điều chỉnh trong công việc thực tế, giải pháp đã được đơn vị đưa vào sử dụng. Tháng 8/2026, bà Nguyễn Thị Ngọc Hiếu được trao Giải thưởng Tôn Đức Thắng lần thứ 26; ngày 10/9, SAWACO tiếp tục tổ chức tuyên dương bà cùng một cá nhân khác trong hệ thống.

Thu hẹp khu vực trước khi đi tìm điểm bể

DMA, viết tắt của District Metered Area, có thể hiểu là một khu vực của mạng lưới cấp nước được phân vùng để theo dõi lượng nước đi vào và tình trạng vận hành. Bản thân DMA không phải sáng kiến mới của bà Nguyễn Thị Ngọc Hiếu. Công ty CP Cấp nước Nhà Bè đã tổ chức mạng lưới theo các đồng hồ tổng và sử dụng hệ thống giám sát lưu lượng, áp lực. Thông tin doanh nghiệp công bố tháng 9/2025 cho biết thời điểm đó mạng lưới dài hơn 980 km và có 168 đồng hồ tổng DMA.

Phần cải tiến nằm ở cách khai thác những dữ liệu đó để nhận diện DMA có dấu hiệu thất thoát bất thường, xác định tỷ lệ thất thoát tại từng khu vực và hỗ trợ tìm điểm bể ngầm. Thay vì triển khai lực lượng dò tìm trên một phạm vi quá rộng, dữ liệu từ đồng hồ tổng và tình trạng vận hành giúp thu hẹp nơi cần kiểm tra. Khi khu vực nghi ngờ đã nhỏ lại, đội kỹ thuật mới tiếp tục các bước ngoài hiện trường để xác định nguyên nhân và vị trí cần xử lý. SAWACO mô tả giải pháp có khả năng hỗ trợ xác định nhanh tỷ lệ thất thoát và vị trí bể ngầm tại từng DMA, nhưng không công bố một tỷ lệ chính xác về khả năng phát hiện đúng điểm bể.

Nhân viên Công ty CP Cấp nước Nhà Bè giám sát mạng lưới phân phối tại Trung tâm điều hành thông minh. Dữ liệu mạng lưới được theo dõi qua các hệ thống quản lý và giám sát vận hành. Ảnh: Công ty CP Cấp nước Nhà Bè.

Cách làm này phù hợp với xu hướng quản lý thất thoát nước của toàn hệ thống SAWACO. Đến cuối tháng 6/2026, mạng lưới của tổng công ty được chia thành khoảng 1.064 DMA. Các đơn vị theo dõi lưu lượng, áp lực, tập trung vào những DMA có tỷ lệ thất thoát cao và có thể thực hiện các bước kiểm tra sâu hơn để khoanh vùng rò rỉ. Trong sáu tháng đầu năm, toàn hệ thống ghi nhận 17.386 điểm bể, trong đó 9.893 điểm là bể ngầm. Những con số này không phải kết quả riêng của sáng kiến tại Cấp nước Nhà Bè, nhưng cho thấy quy mô của bài toán mà các đơn vị cấp nước phải xử lý mỗi ngày.

Thất thoát nước cũng không đồng nghĩa hoàn toàn với một ống nước bị vỡ. Bà Nguyễn Thị Ngọc Hiếu từng phân biệt nước có thể mất trên hệ thống đường ống, do thiết bị đo đếm không chính xác hoặc phát sinh ở những khâu quản lý như lập hóa đơn. Điều đó khiến việc đọc dữ liệu tại từng DMA có ý nghĩa trước cả khi lực lượng kỹ thuật mang thiết bị ra đường: dấu hiệu bất thường cần được phân loại để xác định nên kiểm tra mạng lưới, đồng hồ hay một khâu khác.

Quá trình hoàn thiện sáng kiến cũng gắn với công việc ngoài hiện trường. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi nhận trong bốn năm, bà Nguyễn Thị Ngọc Hiếu cùng đồng nghiệp trải qua nhiều lần thử nghiệm chưa đạt yêu cầu và phải thay đổi cách làm. Khi có thông tin về một điểm bể trên đường Vĩnh Khánh, bà trực tiếp đến hiện trường để kiểm tra. Dữ liệu vì vậy không thay thế người làm mạng lưới; nó chủ yếu giúp họ giảm bớt phạm vi phải tìm trước khi xuống thực địa.

Theo SAWACO và Báo Sài Gòn Giải Phóng, riêng sáng kiến xác định thất thoát tại các DMA mang lại giá trị làm lợi hơn 2,5 tỷ đồng mỗi năm cho Công ty CP Cấp nước Nhà Bè. Tuy nhiên, tài liệu công khai hiện chưa kèm bảng tính chi tiết về chi phí nhân lực, thiết bị, số giờ dò tìm được cắt giảm hay phương pháp quy đổi thành giá trị tài chính. Vì vậy, 2,5 tỷ đồng cần được ghi đúng là giá trị làm lợi do đơn vị công bố, thay vì một kết quả tài chính đã được kiểm toán độc lập.

Tỷ lệ thất thoát giảm nhưng không phải công của một người

Một con số nổi bật khác là tỷ lệ thất thoát nước của Công ty CP Cấp nước Nhà Bè giảm từ 16,58% năm 2021 xuống còn 9,17% tính đến tháng 7/2026. Nếu tách con số này khỏi bối cảnh, rất dễ dẫn tới cách hiểu rằng một sáng kiến đã tạo ra toàn bộ mức giảm. Chính SAWACO xác định kết quả đến từ các giải pháp của bà Nguyễn Thị Ngọc Hiếu cùng nỗ lực của tập thể đơn vị.

Thực tế, giảm thất thoát là một chuỗi công việc rộng hơn nhiều: quản lý các DMA, kiểm soát áp lực, dò rò rỉ, sửa điểm bể, thay đường ống cũ, kiểm tra và thay đồng hồ, rà soát dữ liệu cũng như xử lý thất thoát thương mại. Kế hoạch của SAWACO trong năm 2026 tiếp tục bao gồm đồng thời các nhóm giải pháp này. Sáng kiến tại Cấp nước Nhà Bè tác động vào một mắt xích cụ thể: giúp dữ liệu của từng tiểu vùng trở nên hữu ích hơn khi quyết định nơi nào cần ưu tiên kiểm tra.

Các cá nhân được vinh danh tại Lễ trao Giải thưởng Tôn Đức Thắng lần thứ 26, TP.HCM, ngày 20/8/2026. Ảnh: SAWACO.

Đây cũng là điểm khiến sáng kiến của bà Hiếu khác với đưa mạng lưới cấp nước lên bản đồ số mà Phụ Nữ Mới đã phản ánh. Ở Cấp nước Trung An, Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Nguyễn Thị Kim Yến cùng đồng nghiệp tập trung chuẩn hóa, liên thông và khai thác dữ liệu GIS của đường ống, van, đồng hồ và khách hàng. Với bà Nguyễn Thị Ngọc Hiếu, trọng tâm là đọc dữ liệu vận hành theo từng DMA để hỗ trợ xác định nơi thất thoát và tìm điểm bể. Cùng sử dụng dữ liệu mạng lưới, nhưng hai sáng kiến giải quyết hai điểm nghẽn khác nhau.

Các nguồn được công bố hiện chưa cho biết đầy đủ công thức mà nhóm sử dụng để tính thất thoát ở từng DMA, ngưỡng nào được coi là bất thường, mất bao lâu từ khi phát hiện dấu hiệu đến khi xác định được điểm bể, hay tỷ lệ tìm đúng sau mỗi lần khoanh vùng. Cũng chưa có dữ liệu cho thấy phương pháp có thể được chuyển nguyên trạng sang một mạng lưới cấp nước khác mà không phải điều chỉnh. Đây là những thông số cần thiết nếu muốn đánh giá sâu hơn khả năng nhân rộng của sáng kiến.

Nhưng ở phạm vi đã được xác lập, cách làm có một giá trị khá rõ: biến một con số thất thoát trên toàn mạng lưới thành những khu vực đủ nhỏ để lực lượng kỹ thuật biết nơi nào cần xem trước. Trong công việc quản lý hạ tầng, sáng kiến đôi khi không nằm ở việc tạo ra một thiết bị hoàn toàn mới. Nó có thể bắt đầu từ việc dữ liệu vốn đã có được tổ chức và sử dụng theo cách giúp người vận hành đi từ câu hỏi “nước đang mất ở đâu đó” đến một phạm vi cụ thể hơn để kiểm tra.