Ở tuổi 36, chị là một trong những nữ ứng viên trẻ nhất đạt chuẩn Phó Giáo sư năm 2022. Nhưng phía sau danh hiệu ấy là một hành trình học tập và lao động khoa học kéo dài gần hai thập kỷ, bắt đầu từ niềm say mê rất giản dị của một cô học sinh trung học.

Từ cô học trò mê Văn đến niềm say mê Hóa học

Ít ai biết rằng thời học cấp hai, Nguyễn Thị Thu Hà từng nổi bật ở môn Văn. Cô nhiều lần được chọn đi thi học sinh giỏi cấp tỉnh. Nhưng một bước ngoặt nhỏ đã mở ra hướng đi khác. Đó là khi Hà bắt đầu học Hóa với cô giáo Ngô Thị Thọ, người đã nhận ra năng khiếu của cô học trò nhỏ.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà, giảng viên Khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ở tuổi 36, chị là một trong những nữ ứng viên trẻ nhất đạt chuẩn Phó Giáo sư năm 2022. Ảnh: NVCC

Những bài giảng sinh động đã khiến môn Hóa trở nên hấp dẫn. Hà nhớ lại cảm giác khi lần đầu thực sự hiểu được vẻ đẹp của một phương trình phản ứng hay logic của một bài toán hóa học. Từ đó, niềm say mê hình thành một cách tự nhiên.

Năm 2001, Hà thi đỗ vào lớp chuyên Hóa của Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy. Trong môi trường học tập đầy cạnh tranh ấy, cô học trò quê Ninh Bình không ngừng nỗ lực. Lớp 11, Hà giành giải Ba học sinh giỏi quốc gia môn Hóa. Một năm sau, cô tiếp tục đạt giải Nhì và được chọn vào đội tuyển tham dự Olympic Hóa học quốc tế. Tấm huy chương đồng tại kỳ thi Olympic năm đó là dấu mốc quan trọng. Nó mở ra cánh cửa học tập rộng lớn hơn cho cô gái trẻ.

Những năm tháng vượt qua rào cản nơi xứ người

Với thành tích học tập xuất sắc, Nguyễn Thị Thu Hà được tuyển thẳng vào khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Tuy nhiên, ngay sau năm thứ nhất, chị nhận được học bổng du học tại Đại học Công nghệ Hóa học Quốc gia Ivanovo, Liên bang Nga.

Năm 2004, chị lên đường sang Nga cùng một nhóm sinh viên Việt Nam. Trước khi bước vào chương trình đại học, họ phải trải qua một năm học dự bị tiếng Nga và các môn cơ sở. Dù đã chuẩn bị tâm lý, những ngày đầu tại giảng đường vẫn là thử thách lớn. Chị nhớ lại hai tháng đầu tiên đi học mà gần như không ghi chép được gì. Ngôn ngữ là rào cản lớn nhất. Những bài giảng chuyên ngành với hàng loạt thuật ngữ khiến chị nhiều khi chỉ có thể ngồi nghe mà chưa hiểu trọn vẹn.

Không có con đường nào khác ngoài sự kiên trì. Chị cố gắng bám theo nội dung giảng viên trình bày trên lớp, sau đó về nhà đọc lại tài liệu, tra cứu từng khái niệm. Những từ chuyên môn ban đầu rất khó nhớ, nhưng dần dần trở nên quen thuộc.

Ngoài rào cản ngôn ngữ, còn có sự dè dặt từ bạn bè quốc tế. Trong lớp có 26 sinh viên, trong đó có 6 người Việt Nam. Khi phải làm việc nhóm, nhiều sinh viên Nga ban đầu e ngại vì sợ các bạn Việt Nam không theo kịp tiến độ.

Thủ khoa, tiến sĩ và lựa chọn trở về

Trong buổi kiểm tra đầu tiên, Hà đạt điểm tối đa. Kết thúc học kỳ, điểm trung bình của chị đạt 97 trên 100, cao nhất lớp. Thành tích ấy không chỉ mang lại học bổng đặc biệt của trường mà còn khiến bạn bè quốc tế nhìn nhận khác về sinh viên Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà cùng sinh viên trong hoạt động học thuật. Các thế hệ học trò của chị nhiều lần đạt thành tích cao tại các kỳ thi Olympic Hóa học quốc tế.

Trong suốt bốn năm đại học, điểm số của chị luôn duy trì ở mức xuất sắc. Chị liên tục đạt giải cao trong các kỳ thi Olympic sinh viên của trường. Sau đó, chị tiếp tục học thạc sĩ và tiến sĩ tại chính ngôi trường này.

Gần chín năm học tập và nghiên cứu tại Nga đã hình thành nền tảng khoa học vững chắc cho Nguyễn Thị Thu Hà. Chị tốt nghiệp đại học với vị trí thủ khoa. Sau đó bảo vệ thành công luận án tiến sĩ ngành Hóa học chuyên ngành Hóa lý.

Các nghiên cứu của chị tập trung vào lĩnh vực hóa học tính toán, một nhánh khoa học sử dụng mô hình lý thuyết và phương pháp tính toán để nghiên cứu cấu trúc electron, cơ chế phản ứng và đặc tính của vật liệu. Đây là lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển vật liệu mới, năng lượng sạch và các quá trình xúc tác hiện đại.

Năm 2013, sau nhiều năm học tập ở nước ngoài, chị quyết định trở về Việt Nam và bắt đầu công tác tại khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Đó là một lựa chọn không dễ dàng. Môi trường nghiên cứu ở nước ngoài có nhiều điều kiện thuận lợi hơn. Nhưng với chị, giảng đường đại học ở Việt Nam là nơi chị muốn gắn bó lâu dài.

Nhà khoa học trẻ trên giảng đường

Từ khi trở thành giảng viên, Nguyễn Thị Thu Hà không ngừng mở rộng hoạt động nghiên cứu. Đến nay, chị là tác giả và đồng tác giả của 68 công trình khoa học. Trong đó có 30 bài báo đăng trên các tạp chí quốc tế thuộc hệ thống ISI.

Ngoài ra, chị còn tham gia và chủ trì nhiều đề tài nghiên cứu khoa học, trong đó có các đề tài cấp Bộ và các dự án được Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia tài trợ. Các hướng nghiên cứu chính của chị tập trung vào cơ chế phản ứng trên bề mặt xúc tác, quá trình hấp phụ và nghiên cứu lý thuyết về vật liệu mới phục vụ năng lượng và quang xúc tác. Những nghiên cứu này không chỉ góp phần vào tri thức khoa học cơ bản mà còn hướng tới các ứng dụng thực tiễn trong công nghệ năng lượng và môi trường.

Tuy nhiên, điều khiến nhiều sinh viên nhớ tới chị không chỉ là các công trình nghiên cứu. Đó còn là cách chị giảng dạy. Trong lớp học, chị luôn cố gắng biến những khái niệm trừu tượng của hóa học thành những câu chuyện dễ hiểu. Với chị, một bài giảng tốt không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn khơi dậy sự tò mò của người học.

Bên cạnh giảng dạy đại học, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà còn tham gia hướng dẫn học viên cao học, nghiên cứu sinh và bồi dưỡng học sinh giỏi. Chị từng tham gia huấn luyện đội tuyển học sinh Việt Nam dự Olympic Hóa học quốc tế. Một trong những kỳ thi gần đây, cả bốn học sinh của đoàn Việt Nam đều giành huy chương vàng. Đối với chị, những thành công ấy mang lại niềm vui đặc biệt. Bởi chị nhìn thấy trong các học sinh trẻ hình ảnh của chính mình nhiều năm trước, khi lần đầu bước vào phòng thí nghiệm với niềm say mê khám phá.

Chị thường nói với sinh viên rằng khoa học không phải là con đường dễ dàng. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, kỷ luật và niềm tin vào những điều mình theo đuổi.

Danh hiệu Phó Giáo sư năm 2022 là sự ghi nhận xứng đáng cho những nỗ lực của Nguyễn Thị Thu Hà trong nghiên cứu và giảng dạy. Nhưng với chị, đó không phải là điểm kết thúc của hành trình. Trong thế giới khoa học, mỗi câu trả lời lại mở ra những câu hỏi mới.

Trên giảng đường của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, chị vẫn tiếp tục công việc quen thuộc của mình. Một nhà khoa học nghiên cứu những cấu trúc vi mô của vật chất. Và một người thầy âm thầm gieo mầm tri thức cho thế hệ tiếp theo.

Trong phòng thí nghiệm hay trên bục giảng, hành trình của PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà cho thấy một điều giản dị. Khi tri thức được nuôi dưỡng bằng đam mê và trách nhiệm, nó sẽ tìm được con đường để trở lại phục vụ xã hội.