Phạm Hồng Linh (trái) và Siddharth UR, đồng sáng lập Lexi.

Từ câu hỏi dành cho mẹ đến startup y tế

Với Phạm Hồng Linh, bài toán công nghệ bắt đầu từ một lo lắng rất đời thường: Nếu mẹ sang Mỹ mà không thể diễn đạt trọn vẹn triệu chứng với bác sĩ thì sao?

Linh sinh ra và lớn lên ở Việt Nam, sau đó sang Mỹ học tập. Cô có bằng kinh tế tại Đại học Brown, bằng thạc sĩ truyền thông thị giác của Royal College of Art (Anh) và tiếp tục theo học chương trình Kỹ thuật thiết kế tại Harvard. Trước khi trở lại giảng đường, Linh từng làm thiết kế cho một công ty xe tự lái.

Trong một bài phỏng vấn của VnExpress International, Linh kể rằng chính khả năng tiếng Anh không thật sự trôi chảy của mẹ đã khiến cô nhìn thấy một rủi ro lớn hơn chuyện “dịch chưa đúng”. Với người lớn tuổi nhập cư, việc không thể nói chính xác mình đau ở đâu, đang dùng thuốc gì hoặc sợ điều gì có thể làm cuộc khám trở nên căng thẳng, thậm chí ảnh hưởng tới quyết định điều trị.

Linh cùng Siddharth UR và hai cộng sự bắt đầu Lexi như một đồ án trong chương trình Master in Design Engineering của Harvard. Sau khi đi tới hơn 20 bệnh viện và phòng khám ở Boston, nhóm nhận ra các cơ sở y tế thường thiếu phiên dịch viên cho những ngôn ngữ ít phổ biến, còn các ứng dụng dịch thông thường chưa được thiết kế cho thuật ngữ và nhịp độ của một cuộc khám bệnh.

Lexi được hình thành từ khoảng trống đó: một nền tảng phiên dịch y tế bằng AI, hoạt động theo thời gian thực, để bác sĩ và bệnh nhân có thể nói trực tiếp với nhau thay vì chờ một cuộc gọi phiên dịch hoặc chuyền qua nhiều lớp trung gian.

Không chỉ dịch câu, mà dịch cả ngữ cảnh chăm sóc

Lexi thiết kế công cụ phiên dịch để kết nối bệnh nhân và nhân viên y tế trong nhiều điểm chạm của hành trình chăm sóc. Ảnh: Lexi AI, Inc.

  Điểm khác của Lexi nằm ở việc nhóm không xem đây là một ứng dụng dịch đa ngôn ngữ thông thường. Nền tảng được tinh chỉnh cho những cuộc trò chuyện y tế, nơi một từ sai có thể kéo theo cách hiểu sai về triệu chứng, liều dùng hoặc hướng dẫn theo dõi.

Trong giai đoạn đầu, Lexi hỗ trợ tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Việt, Trung, Pháp và Nga – những ngôn ngữ có cộng đồng sử dụng lớn tại bang Massachusetts. Nhóm xây dựng kho thuật ngữ thường gặp với sự tham gia của nhân viên y tế, sau đó liên tục sửa giao diện và cách chuyển ngữ theo phản hồi từ người dùng.

Trao đổi với Trung tâm FXB của Harvard, Linh và Siddharth cho biết Lexi được phát triển theo hướng “voice-to-voice”: lời nói của bác sĩ được chuyển sang ngôn ngữ bệnh nhân lựa chọn, rồi lời đáp của bệnh nhân được đưa trở lại cho nhân viên y tế. Nhóm cũng thử nghiệm mô hình cho những ngôn ngữ còn ít tài nguyên dữ liệu như Haitian Creole và tiếng Việt, đồng thời làm việc với các phòng khám và cộng đồng thay vì chỉ huấn luyện hệ thống trên dữ liệu có sẵn.

Trên website của Lexi, nền tảng hiện được giới thiệu là hỗ trợ hơn 35 ngôn ngữ và phương ngữ, có thể truy cập qua web, thiết bị di động hoặc điện thoại bàn, đồng thời tích hợp vào hệ thống hồ sơ sức khỏe điện tử và tổng đài. Công ty cho biết sản phẩm được thiết kế theo chuẩn HIPAA của Mỹ về bảo mật dữ liệu y tế. Đây là thông tin do startup công bố, cần được đối tác y tế kiểm chứng theo từng mô hình triển khai.

Bài toán Lexi đang giải

- Người bệnh không thạo tiếng Anh có thể gặp khó khi mô tả triệu chứng, hiểu hướng dẫn hoặc đặt câu hỏi.

- Cơ sở y tế phải cân bằng giữa tốc độ, chi phí và yêu cầu bảo mật khi bố trí phiên dịch.

- AI có thể hỗ trợ giao tiếp, nhưng không thay thế bác sĩ, phiên dịch viên chuyên môn hay quy trình xác nhận thông tin trong tình huống nguy cấp.

Từ đồ án lớp học đến giải thưởng tại Harvard

Lexi nhanh chóng rời khỏi phạm vi một bài tập thiết kế. Mùa xuân năm 2025, startup giành giải cao nhất ở hạng mục Doanh nghiệp xã hội của Harvard Business School New Venture Competition, kèm khoản thưởng 75.000 USD. Theo VnExpress International, đây là lần đầu một sinh viên Việt Nam giành giải cao nhất trong lịch sử 25 năm của cuộc thi.

Nhóm tiếp tục nhận Giải Vàng iF Design Award 2025 và giải Nhất Female Founder Circle Pitch Competition. Những giải thưởng này không tự chứng minh chất lượng lâm sàng của công cụ, nhưng cho thấy Lexi đã thuyết phục được các hội đồng về tính cần thiết của bài toán, cách tiếp cận lấy người dùng làm trung tâm và khả năng phát triển thành một doanh nghiệp công nghệ.

Một cuộc trao đổi rõ ràng giữa bác sĩ và người bệnh là nền tảng để quyết định điều trị an toàn. Ảnh minh họa: National Cancer Institute/Wikimedia Commons.

Sau giai đoạn thử nghiệm, Lexi bắt đầu triển khai thí điểm với các hệ thống y tế. Theo số liệu trên website của startup, Lowell Community Health Center – nơi phục vụ khoảng 35.000 bệnh nhân không nói tiếng Anh – đã dùng Lexi tại hơn 20 khoa. Ca sử dụng công khai của trung tâm ghi nhận hơn 7.000 cuộc hội thoại, hơn 50 nhân viên sử dụng hằng ngày và mức tiết kiệm chi phí 60% so với giải pháp truyền thống. Đây là số liệu trong case study do Lexi công bố, nên khi sử dụng trong bài cần ghi rõ nguồn doanh nghiệp.

Từ câu chuyện của Lexi, có thể thấy một startup AI y tế không chỉ cần mô hình ngôn ngữ tốt. Sản phẩm còn phải đi qua các lớp kiểm soát khác: thuật ngữ chuyên ngành, quyền riêng tư, khả năng truy vết nội dung đã dịch, độ trễ trong tình huống khẩn cấp và sự chấp nhận của nhân viên y tế. Những lớp “hạ tầng mềm” ấy quyết định một ý tưởng có thể đứng trong lớp học hay bước vào bệnh viện.

Khi tiếng Việt trở thành một phần của thiết kế y tế

Tiếng Việt là một trong những ngôn ngữ Lexi hỗ trợ từ giai đoạn đầu. Với Linh, đó không chỉ là quyết định thị trường. Nó gắn với ký ức về mẹ và cộng đồng người Việt xa quê – những người có thể hiểu cơ bản tiếng Anh nhưng vẫn muốn diễn đạt bệnh sử bằng ngôn ngữ quen thuộc nhất khi cơ thể đang đau hoặc tâm lý bất an.

Linh không kể câu chuyện “AI cứu người” theo nghĩa tuyệt đối. Cô nói về một công cụ giúp người bệnh được nghe và được hiểu đầy đủ hơn, trong khi bác sĩ có thêm một kênh giao tiếp trực tiếp. Cách đặt vấn đề này quan trọng, bởi một hệ thống phiên dịch chỉ có giá trị khi nó làm rõ quyết định y khoa, chứ không tạo ra cảm giác an tâm giả.

Nhóm Lexi cũng lựa chọn thử nghiệm cùng phòng khám và cộng đồng. Người dùng không chỉ xuất hiện ở cuối quy trình để đánh giá sản phẩm; họ tham gia từ lúc nhóm xác định thuật ngữ, thiết kế giao diện, kiểm tra giọng nói cho tới khi đo mức độ tin cậy. Đây là cách tiếp cận gần với tinh thần công nghệ trợ giúp tốt hơn khi phụ nữ cùng tham gia thiết kế mà Phụ nữ Mới từng phân tích: công nghệ chỉ thực sự bao trùm khi người dùng được tham gia định hình nó.

Trong tương lai, bài toán của Lexi sẽ không dừng ở việc bổ sung ngôn ngữ. Startup phải chứng minh độ chính xác trên nhiều giọng nói, vùng văn hóa và tình huống bệnh khác nhau; làm rõ trách nhiệm khi hệ thống dịch sai; đồng thời chứng minh rằng lợi ích chi phí không đánh đổi bằng sự an toàn của người bệnh. Những hướng tiếp cận khác như công nghệ AI giúp “nhận diện ý thức” ở bệnh nhân hôn mê  cũng cho thấy AI y tế cần được đặt trong quy trình chuyên môn, thay vì được kể như một phép thay thế con người.

Đó cũng là ranh giới phân biệt một sản phẩm AI tạo ấn tượng với một công nghệ y tế có thể dùng lâu dài. Cùng mạch đó, mô hình AI chẩn đoán hơn 100 vấn đề sức khỏe từ dữ liệu giấc ngủ  đặt ra yêu cầu tương tự về dữ liệu, kiểm chứng và giới hạn sử dụng. Phạm Hồng Linh đang đi trên ranh giới ấy bằng cách bắt đầu từ một nhu cầu cá nhân, nhưng buộc sản phẩm phải trả lời những câu hỏi rất công khai của hệ thống chăm sóc sức khỏe: ai được nghe, ai được hiểu và ai chịu trách nhiệm khi thông tin bị bỏ sót.