Các nữ tân binh tại lễ giao nhận quân tỉnh Gia Lai sáng 4/3/2026. Ảnh: VGP/QK5.

Ngày 2/9 đưa người Việt trở lại một giá trị nền tảng: từ một dân tộc giành được độc lập, mỗi người trở thành công dân của một quốc gia có chủ quyền, có quyền và đồng thời có trách nhiệm đối với đất nước. 81 năm sau ngày Tuyên ngôn Độc lập được đọc tại Quảng trường Ba Đình, câu chuyện ấy vẫn hiện diện trong những quy định rất cụ thể của pháp luật.

Đặt hai điều của Hiến pháp năm 2013 cạnh nhau sẽ thấy một câu hỏi đáng suy nghĩ dưới lăng kính giới. Điều 26 xác lập công dân nam, nữ bình đẳng về mọi mặt và Nhà nước có chính sách bảo đảm quyền, cơ hội bình đẳng giới. Điều 45 quy định bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân; công dân có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân.

Đó cũng là bước phát triển tiếp nối một hành trình bình đẳng dân tộc và bình đẳng giới đã được ghi nhận từ những bản Hiến pháp đầu tiên của Việt Nam. Nhưng nếu quyền bình đẳng đã được xác lập về nguyên tắc, câu hỏi của hôm nay là các quyền, nghĩa vụ và cơ hội cống hiến ấy đang được phân bổ như thế nào trong thực tế pháp luật.

Cùng là công dân nhưng nghĩa vụ tại ngũ không giống nhau

Văn bản hợp nhất số 80/VBHN-VPQH ngày 20/8/2025 hiện hợp nhất Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 cùng các sửa đổi liên quan, trong đó có Luật số 98/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Quy định hiện hành vẫn xác định công dân nam trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự có nghĩa vụ phục vụ tại ngũ; với công dân nữ trong thời bình, phải đồng thời có hai điều kiện là tự nguyện và quân đội có nhu cầu thì mới được phục vụ tại ngũ. Thời hạn phục vụ tại ngũ thông thường của hạ sĩ quan, binh sĩ là 24 tháng.

Điều đó không có nghĩa mọi nam giới đến tuổi đều đương nhiên nhập ngũ. Việc tuyển chọn còn phụ thuộc độ tuổi, sức khỏe, tiêu chuẩn và các trường hợp tạm hoãn, miễn theo luật. Nhưng về cấu trúc pháp lý, điểm xuất phát vẫn khác nhau: với nam giới, phục vụ tại ngũ là một nghĩa vụ bắt buộc khi được tuyển chọn; với phụ nữ trong thời bình, đây là một con đường có điều kiện.

Các tân binh Khánh Hòa lên đường nhập ngũ tại lễ giao nhận quân năm 2026. Ảnh: VGP/QK5.

Nhìn từ bình đẳng giới, đây là chi tiết quan trọng bởi phân tích giới không nên chỉ tìm phần thiệt thòi của phụ nữ. Nghĩa vụ bắt buộc cũng tạo ra một gánh nặng đặc thù đối với nam giới. Hai năm trong quân ngũ có thể làm gián đoạn việc học, quá trình bước vào thị trường lao động hoặc kế hoạch cá nhân của một bộ phận thanh niên nam. Đổi lại, họ có cơ hội rèn luyện, đào tạo và thực hiện một nghĩa vụ công dân đặc biệt. Nếu chỉ hỏi phụ nữ đang thiếu quyền gì mà không tính đến nghĩa vụ xã hội được đặt nhiều hơn lên nam giới, phân tích bình đẳng giới sẽ thiếu một nửa vấn đề.

Với phụ nữ, cánh cửa có mở nhưng hẹp hơn

Ở chiều ngược lại, quy định dành cho phụ nữ đặt ra một vấn đề khác: cơ hội phục vụ tại ngũ phụ thuộc không chỉ vào mong muốn của họ mà còn vào nhu cầu tuyển nữ của quân đội.

Năm 2023, khi trả lời kiến nghị của cử tri An Giang về việc mở rộng cơ hội để công dân nữ tham gia nghĩa vụ quân sự, Bộ Quốc phòng cho biết việc tuyển chọn, gọi công dân nữ nhập ngũ khi đó “rất hạn chế”, vào khoảng 0,25%, do đặc thù nhiệm vụ và nhu cầu bố trí nhân sự. Đây là số liệu được Bộ Quốc phòng nêu tại thời điểm năm 2023, không nên hiểu là tỷ lệ tuyển nữ hiện nay.

Thực tế cho thấy phụ nữ vẫn chủ động lựa chọn con đường này. Năm 2024, TP.HCM tuyển sáu công dân nữ tình nguyện vào các đơn vị quân đội theo chỉ tiêu của Quân khu 7.

Thông tin này từng được Phụ Nữ Mới phản ánh trong bài TPHCM có 6 công dân nữ tình nguyện nhập ngũ.

Điểm đáng chú ý hơn nằm ở cơ cấu chuyên môn. Văn bản hợp nhất 76/VBHN-BQP do Bộ Quốc phòng ban hành tháng 10/2025 quy định các ngành, nghề phù hợp yêu cầu của Quân đội nhân dân đối với công dân nữ. Danh mục không chỉ có y, dược mà còn có khoa học máy tính, kỹ thuật phần mềm, hệ thống thông tin, công nghệ thông tin, điện tử, viễn thông, luật, tài chính, kế toán, ngoại ngữ và nhiều ngành kỹ thuật khác.

Nữ học viên Nguyễn Thị Khánh Huyền, chuyên ngành Thông tin, Học viện Kỹ thuật Quân sự, là một trong những gương mặt trẻ tham gia nghiên cứu khoa học kỹ thuật trong quân đội. Ảnh: Báo Quân đội nhân dân.

Danh mục này gợi ra một chuyển động quan trọng. Quốc phòng hiện đại ngày càng cần nhiều năng lực chuyên môn không thể đo đơn thuần bằng sức mạnh thể chất. Khi tác chiến điện tử, thông tin, công nghệ, y tế, hậu cần hay ngoại ngữ trở thành một phần của năng lực quốc phòng, việc đánh giá vai trò của công dân nữ cũng cần dựa nhiều hơn vào năng lực và yêu cầu vị trí việc làm thay vì những hình dung truyền thống về “việc của nam giới” hay “việc của phụ nữ”.

Bình đẳng không đồng nghĩa bắt phụ nữ chịu cùng một nghĩa vụ

Từ sự khác biệt này sẽ rất dễ đi tới một kết luận đơn giản: nam giới phải nhập ngũ thì phụ nữ cũng nên bắt buộc như vậy. Nhưng đó chưa chắc là bình đẳng giới thực chất.

Chính sách quốc phòng có những lý do chính đáng để phân biệt yêu cầu giữa các nhóm: cơ cấu lực lượng, đặc điểm nhiệm vụ, tiêu chuẩn thể chất, sức khỏe sinh sản, thai sản, điều kiện doanh trại, trang thiết bị và nhu cầu sẵn sàng chiến đấu. Bình đẳng không đòi hỏi mọi công dân phải được đối xử hoàn toàn giống nhau trong mọi hoàn cảnh.

Điều cần đặt ra là một phép thử khác: sự khác biệt theo giới còn dựa trên nhu cầu quốc phòng và bằng chứng hiện tại hay một phần đã trở thành quán tính của mô hình cũ?

Câu hỏi này càng có cơ sở khi nhìn sang những nhiệm vụ an ninh, quốc phòng mới. Phụ nữ Việt Nam đã tham gia các bệnh viện dã chiến, đơn vị công binh và những vị trí gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc. Tháng 9/2025, Phụ Nữ Mới ghi nhận riêng Đội Công binh số 4 có 17 nữ quân nhân lên đường làm nhiệm vụ; tổng cộng hơn 1.300 lượt sĩ quan Việt Nam và gần 200 nữ quân nhân đã tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình tính đến thời điểm bài báo đó công bố.

17 nữ quân nhân tham gia nhiệm vụ gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc cho thấy khi yêu cầu chuyên môn, đào tạo và cơ chế tuyển chọn phù hợp được thiết lập, phụ nữ hoàn toàn có thể hiện diện trong những nhiệm vụ quốc phòng đòi hỏi kỷ luật và năng lực cao.

Ở một nhánh khác của lực lượng an ninh, Liên hợp quốc cho biết năm 2025 phụ nữ chiếm hơn 30% số sĩ quan cảnh sát gìn giữ hòa bình do Việt Nam triển khai, cao hơn mục tiêu tối thiểu 20% của Liên hợp quốc. Đây là lực lượng cảnh sát, không phải nghĩa vụ quân sự, nhưng kinh nghiệm này cho thấy tỷ lệ tham gia của nữ có thể tăng đáng kể khi có chính sách, nguồn ứng viên và chương trình chuẩn bị phù hợp.

Khối nữ chiến sĩ Gìn giữ hòa bình Việt Nam trong lễ kỷ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Ảnh: VGP/Nhật Bắc.

Một chính sách bình đẳng hơn cần nhìn cả nghĩa vụ lẫn cơ hội

Điều cần xem xét trong tương lai vì thế không nhất thiết là “có bắt buộc phụ nữ nhập ngũ hay không”. Câu hỏi chính sách rộng hơn là hệ thống đang phân chia nghĩa vụ, cơ hội, chi phí và lợi ích của việc phục vụ Tổ quốc giữa nam và nữ ra sao.

Trước hết, cần có dữ liệu giới đầy đủ hơn: mỗi năm có bao nhiêu phụ nữ đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng phục vụ tại ngũ, bao nhiêu người đáp ứng tiêu chuẩn, bao nhiêu người được tuyển; họ được bố trí ở nhóm chuyên môn nào và tiếp tục nghề nghiệp quân sự ra sao. Ở phía nam giới, cũng cần đánh giá những tác động của thời gian nghĩa vụ đối với học tập, việc làm và tái hòa nhập thị trường lao động sau xuất ngũ.

Danh mục ngành nghề dành cho nữ trong lực lượng dự bị cũng nên được rà soát định kỳ theo cơ cấu nhiệm vụ mới của quân đội. Tiêu chuẩn tuyển chọn cần ngày càng gắn với từng vị trí, năng lực chuyên môn và yêu cầu thực tế hơn là mặc định giới.

Nếu mở rộng sự tham gia của phụ nữ, chính sách cũng phải đi cùng doanh trại, trang thiết bị, chế độ thai sản, điều kiện an toàn và cơ chế phòng ngừa quấy rối phù hợp. Đồng thời, nếu nam giới tiếp tục mang phần lớn nghĩa vụ tại ngũ bắt buộc, chính sách hỗ trợ đào tạo, việc làm và trở lại đời sống dân sự sau xuất ngũ cũng là một nội dung của công bằng giới, chứ không phải vấn đề nằm ngoài nó.

Một lưu ý quan trọng là nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc không chỉ được thực hiện qua con đường nhập ngũ. Luật Dân quân tự vệ hiện hành quy định cả nam và nữ đều có nghĩa vụ tham gia Dân quân tự vệ trong các độ tuổi khác nhau; nam từ đủ 18 đến hết 45 tuổi, nữ từ đủ 18 đến hết 40 tuổi. Vì thế, không thể diễn giải quy định về phục vụ tại ngũ thành kết luận rằng phụ nữ không có nghĩa vụ quốc phòng.

Ngày 2/9 nhắc đến quyền tự quyết của một dân tộc. Nhưng quyền tự quyết ấy chỉ bền vững khi được tiếp nối bằng trách nhiệm của từng công dân.

Ở góc nhìn bình đẳng giới, mục tiêu không phải biến phụ nữ thành phiên bản của nam giới, cũng không nên mặc định nam giới phải gánh một nghĩa vụ chỉ vì “đó là việc của đàn ông”. Một chính sách trưởng thành hơn là chính sách có thể giải thích rõ vì sao quyền và nghĩa vụ khác nhau, dựa trên nhu cầu thực tế nào, và sẵn sàng điều chỉnh khi năng lực con người, công nghệ và nhiệm vụ quốc phòng đã thay đổi. Đó có lẽ cũng là một cách rất cụ thể để đọc tinh thần bình đẳng của ngày Độc lập trong đời sống hôm nay.

Ba lớp chính sách cần đọc cùng nhau

 - Hiến pháp năm 2013 xác lập bình đẳng nam nữ và coi bảo vệ Tổ quốc vừa là nghĩa vụ vừa là quyền của công dân.

 - Luật Nghĩa vụ quân sự hiện hành quy định nam giới trong độ tuổi có nghĩa vụ phục vụ tại ngũ; nữ giới trong thời bình được phục vụ nếu tự nguyện và quân đội có nhu cầu.

 - Luật Dân quân tự vệ lại quy định cả công dân nam và nữ trong độ tuổi tương ứng đều có nghĩa vụ tham gia.

Vì vậy, đánh giá bình đẳng giới trong quốc phòng phải nhìn toàn bộ hệ thống, không chỉ một điều khoản riêng lẻ.