Ảnh tư liệu hoạt động tiêm chủng tại Việt Nam, không phải đợt tiêm HPV năm 2026. Ảnh: Athit Perawongmtha/CDC Global.

Từ ngày 1/7/2026, Thông tư 13/2026/TT-BYT của Bộ Y tế có hiệu lực, đưa bệnh do virus HPV vào danh mục bệnh phải sử dụng vaccine trong tiêm chủng bắt buộc thông qua Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Cụm từ “tiêm chủng bắt buộc” rất dễ được hiểu thành mọi trẻ em ở mọi địa phương đều lập tức được tiêm HPV miễn phí. Phạm vi thực tế hẹp hơn nhiều.

Theo kế hoạch ba năm ban hành kèm Quyết định 2780/QĐ-BYT ngày 29/8/2025, mỗi năm từ 2026 đến 2028 dự kiến có khoảng 18.000 trẻ tại vùng triển khai được tiêm HPV. Chỉ tiêu bao phủ là ít nhất 95% trong nhóm được chọn, với nhu cầu 37.800 liều mỗi năm. Bộ Y tế xác định việc phân bổ phải theo lộ trình, ưu tiên địa phương miền núi khó khăn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo thông tin của Bộ Y tế và kế hoạch triển khai tại địa phương, giai đoạn đầu chọn bốn tỉnh đại diện cho các khu vực gồm Tuyên Quang, Quảng Ngãi, Đắk Lắk và Trà Vinh trước đây, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Đối tượng là trẻ em gái 11 tuổi; thời điểm dự kiến bắt đầu từ quý III/2026. Như vậy, hiệu lực của danh mục pháp lý từ ngày 1/7 và thời điểm tổ chức tiêm theo lộ trình là hai mốc khác nhau.

Danh mục bắt buộc không đồng nghĩa miễn phí ngay trên toàn quốc

Việc vaccine HPV được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng từ năm 2026 là bước chuyển quan trọng, vì chi phí từng khiến nhiều gia đình trì hoãn hoặc bỏ qua tiêm phòng. Tuy nhiên, quyết định đưa một vaccine vào chương trình và khả năng cung ứng đủ vaccine cho toàn bộ nhóm tuổi mục tiêu không xảy ra cùng một lúc.

Kế hoạch tại Quảng Ngãi cho thấy quy mô cụ thể của bước đầu. Tỉnh dự kiến có 6.345 trẻ thuộc nhóm tiêm HPV trong năm 2026, sau đó lần lượt là 6.236 và 6.295 trẻ trong hai năm tiếp theo. Con số này không nên được suy rộng sang các tỉnh khác, nhưng cho thấy chính sách cần một hệ thống rà soát đối tượng, thông báo lịch tiêm và theo dõi đủ liều rất cụ thể ở cấp xã, trường học và cơ sở y tế.

Một lớp học tại Việt Nam. Trường học có thể giúp rà soát và mời đúng nhóm tuổi, nhưng cần phương án riêng cho trẻ ngoài nhà trường. Ảnh: Phat14082005/Wikimedia Commons.

Với phụ huynh, thông tin thực dụng nhất không phải HPV đã nằm trong một danh mục mới hay chưa, mà là con mình có thuộc nhóm được mời tiêm trong năm nay hay không. Cơ quan y tế địa phương cần công bố rõ xã, trường, độ tuổi tính theo ngày sinh, lịch tiêm, số liều, cách xử lý khi trẻ đã tiêm dịch vụ một phần và phương án tiêm vét. Nếu chỉ truyền thông bằng câu “HPV được tiêm miễn phí từ 1/7”, những gia đình ngoài vùng triển khai có thể đi lại mất công hoặc hiểu nhầm rằng mọi dịch vụ tiêm HPV đều không thu phí.

Ưu tiên bé gái là lựa chọn dựa trên gánh nặng bệnh tật

Năm 2022, Việt Nam ghi nhận 4.612 ca mắc mới và 2.571 ca tử vong do ung thư cổ tử cung theo số liệu GLOBOCAN được Bộ Y tế dẫn lại. Gần như toàn bộ trường hợp ung thư cổ tử cung liên quan đến nhiễm kéo dài các type HPV nguy cơ cao. WHO đặt mục tiêu đến năm 2030 có 90% trẻ em gái được tiêm đủ vaccine HPV trước 15 tuổi; nhóm đích chính được khuyến nghị là trẻ gái 9–14 tuổi, trước nguy cơ phơi nhiễm virus.

Vì vậy, chọn bé gái 11 tuổi trong giai đoạn nguồn lực còn giới hạn là một cách ưu tiên có căn cứ, không phải mặc định coi sức khỏe trẻ em gái quan trọng hơn trẻ em trai. WHO cũng khuyến nghị có thể tiêm cho các nhóm đích thứ cấp như trẻ em trai và phụ nữ lớn tuổi hơn khi điều kiện cung ứng và tài chính cho phép.

Điểm phải nói rõ là HPV không chỉ tác động đến nữ giới. Virus này còn liên quan đến ung thư hậu môn, dương vật và một số ung thư vùng miệng, họng ở cả nam và nữ. Truyền thông “vaccine ngừa ung thư cổ tử cung” giúp giải thích lợi ích lớn nhất của chương trình, nhưng nếu dừng ở đó có thể khiến cha mẹ nghĩ trẻ em trai không có nguy cơ hoặc không thể hưởng lợi từ tiêm phòng.

Ảnh hiển vi điện tử tô màu các hạt virus HPV. HPV liên quan đến bệnh ung thư ở cả nữ và nam, dù chương trình đầu tiên ưu tiên bé gái để phòng ung thư cổ tử cung. Ảnh: NIAID.

Tiêm vaccine cũng không thay thế sàng lọc và điều trị. Ba trụ cột trong chiến lược loại trừ ung thư cổ tử cung của WHO là tiêm chủng, sàng lọc và xử trí đúng cho người có tổn thương. Bởi vậy, mục tiêu đưa sàng lọc ung thư vú, cổ tử cung vào diện bảo hiểm y tế vẫn cần được theo dõi song song, nhất là với phụ nữ ở vùng khó khăn chưa từng tiếp cận xét nghiệm.

Đưa mũi tiêm đến đúng trẻ, không chỉ đến đúng tỉnh

Ưu tiên bốn tỉnh có vùng khó khăn giúp nguồn vaccine đầu tiên đến nơi khả năng chi trả dịch vụ thường hạn chế. Nhưng trong cùng một tỉnh, cơ hội tiếp cận vẫn khác nhau. Trẻ đang học ở trường thuận lợi hơn khi chiến dịch tổ chức theo lớp; trẻ đã nghỉ học, di cư theo cha mẹ, sống xa trạm y tế hoặc khuyết tật có nguy cơ không xuất hiện trong danh sách ban đầu.

Quyết định 2780 yêu cầu tăng rà soát trẻ ở vùng núi khó tiếp cận, vùng dân tộc thiểu số và bố trí điểm tiêm lưu động phù hợp. Khâu thực thi vì thế nên đo tỷ lệ bao phủ theo xã, tình trạng đi học và nhóm cần hỗ trợ tiếp cận, thay vì chỉ báo cáo tổng số mũi đã tiêm. Mục tiêu 95% tại vùng triển khai chỉ có ý nghĩa bình đẳng khi 5% còn lại được nhận diện là ai và vì sao chưa được tiêm.

Một khoảng trống khác là những trẻ ở địa phương chưa được chọn hoặc vượt qua tuổi 11 trước khi chương trình mở rộng. WHO cho rằng khi đưa vaccine HPV vào chương trình, tiêm bù cho nhiều nhóm tuổi 9–14 có thể tạo tác động nhanh hơn; nếu nguồn lực hạn chế, quốc gia có thể chọn một nhóm tuổi. Việt Nam đang đi theo phương án một nhóm tuổi trong giai đoạn đầu, nhưng cần công khai sớm có hay không kế hoạch tiêm bù để gia đình quyết định chờ chương trình hay chủ động chọn dịch vụ phù hợp.

Truyền thông cũng phải tránh gắn mũi tiêm với phán xét về hành vi tình dục. Tiêm ở tuổi 11 được lựa chọn vì vaccine phát huy hiệu quả tốt khi dùng sớm, trước nguy cơ phơi nhiễm, chứ không phải vì chính sách đưa ra giả định về đời sống riêng tư của trẻ. Các hoạt động truyền thông phòng ngừa bệnh do HPV cần hướng tới cả cha mẹ, trẻ em gái và trẻ em trai, với thông tin đơn giản về lợi ích, an toàn, lịch tiêm và theo dõi sau tiêm.

Mốc 18.000 trẻ mỗi năm là điểm khởi đầu có thể đo được, chưa phải đích đến của chính sách. Lộ trình sẽ công bằng hơn nếu ba việc được làm cùng lúc: thông tin chính xác ai đang được miễn phí; tìm đến những trẻ dễ bị bỏ sót ngay trong bốn tỉnh; và công bố tiêu chí, thời điểm mở rộng cho các địa phương, nhóm tuổi tiếp theo. Khi đó, quyền tiếp cận vaccine không phụ thuộc vào việc gia đình có đọc đúng một dòng tin dễ gây hiểu lầm hay không.

Ai thuộc diện tiêm HPV miễn phí giai đoạn đầu?

Đối tượng: trẻ em gái 11 tuổi tại vùng triển khai theo kế hoạch của ngành y tế.

Địa bàn đầu tiên: Tuyên Quang, Quảng Ngãi, Đắk Lắk và Trà Vinh trước đây, nay thuộc Vĩnh Long.

Thời gian dự kiến: từ quý III/2026; lịch cụ thể do cơ quan y tế địa phương thông báo.

Quy mô: khoảng 18.000 trẻ mỗi năm trong giai đoạn 2026–2028; mục tiêu bao phủ ít nhất 95% nhóm được chọn.

Trẻ ngoài độ tuổi hoặc ngoài địa bàn trên chưa mặc nhiên thuộc diện miễn phí của giai đoạn đầu.

Nguồn: Bộ Y tế; Quyết định 2780/QĐ-BYT; Thông tư 13/2026/TT-BYT.