Người dân thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến tại Trung tâm Phục vụ hành chính công ở thành phố Huế. Ảnh: Tuấn Khoa/Huế Ngày Nay.

Từ xin hưởng sang hệ thống tự nhận diện

Từ ngày 1/9/2026, Nghị định 301/2026/NĐ-CP mở rộng quy trình liên thông điện tử khi đăng ký khai sinh. Bên cạnh đăng ký thường trú, cấp thẻ bảo hiểm y tế và, nếu gia đình có nhu cầu, cấp thẻ căn cước cho trẻ dưới 6 tuổi, nghị định bổ sung một khâu ít được chú ý hơn: sau khi tiếp nhận hồ sơ khai sinh, Chủ tịch UBND cấp xã đồng thời xem xét, quyết định và chi trả hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh con theo pháp luật dân số.

Điểm mới không nằm ở việc tạo thêm một khoản tiền, mà ở cách tổ chức để quyền lợi tìm đến người đủ điều kiện. Nghị định 168/2026/NĐ-CP đã quy định mức hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng cho phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ ở tỉnh, thành phố có mức sinh dưới mức sinh thay thế và phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Với hai nhóm sau, quy định áp dụng từ ngày 1/1/2027; ngân sách địa phương bảo đảm kinh phí. Nếu một phụ nữ đồng thời thuộc nhiều nhóm, họ chỉ nhận một mức hỗ trợ.

Vì vậy, cần phân biệt rõ hai lớp chính sách. Nghị định 301 có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 để liên thông thủ tục; nó không đồng nghĩa mọi phụ nữ sinh con từ ngày này đều được nhận 2 triệu đồng. Đối tượng, thời điểm hưởng và mức chi vẫn phải căn cứ Nghị định 168 cùng chính sách hợp pháp của từng địa phương. Cách giải thích này đặc biệt quan trọng khi các thông tin về mức hỗ trợ cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi đang được nhiều gia đình quan tâm.

Ba mốc cần phân biệt

- 1/7/2026: Nghị định 168 có hiệu lực; chính sách hỗ trợ áp dụng trước với phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người.

- 1/9/2026: Nghị định 301 liên thông khâu xét, chi hỗ trợ với đăng ký khai sinh.

- 1/1/2027: Chính sách bắt đầu áp dụng với phụ nữ ở địa phương có mức sinh dưới mức sinh thay thế và phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi.

Giá trị của liên thông nằm ở chỗ người mẹ không phải tự biết tên chính sách, tìm mẫu đơn rồi đi chứng minh lại những dữ liệu Nhà nước đã có. Sau sinh là thời điểm cơ thể cần hồi phục, trẻ cần được chăm sóc liên tục, còn gia đình phải hoàn tất nhiều giấy tờ. Một chuyến đi ít hơn hay một lần kê khai ít hơn đều có ý nghĩa thực tế.

Rà soát quyền lợi cùng lúc đăng ký khai sinh giúp gia đình bớt một thủ tục sau sinh

Nhưng cải cách này cũng chỉ giải quyết một phần chi phí sinh và nuôi con. Như bài Muốn phụ nữ sinh con, chính sách phải tính đến việc chăm sóc đã phân tích, trách nhiệm chăm sóc dài hạn vẫn cần được chia sẻ bằng dịch vụ và chính sách rộng hơn.

Liên thông tốt vẫn có thể để sót người

Nghị định 301 đã đặt ra một số hàng rào kỹ thuật đáng chú ý. Thông tin có sẵn trong cơ sở dữ liệu dân cư, hộ tịch và bảo hiểm phải được điền tự động; cơ quan giải quyết không yêu cầu nộp bản giấy; kết quả của thủ tục trước được hệ thống chia sẻ làm đầu vào cho thủ tục sau. Thông báo được gửi qua Cổng Dịch vụ công quốc gia, VNeID hoặc tin nhắn điện thoại.

Hồ sơ khai sinh hợp lệ phải được giải quyết trong 24 giờ. Cả nhóm thủ tục khai sinh, thường trú và cấp thẻ bảo hiểm y tế không quá ba ngày làm việc, hoặc năm ngày nếu phải xác minh. Trường hợp hệ thống gặp sự cố, cơ quan có thẩm quyền phải kiểm tra và hoàn thành khắc phục trong tối đa 24 giờ.

Quy trình ấy giảm đáng kể việc chạy vòng giữa nhiều cơ quan. Việc bổ sung cấp thẻ căn cước cho trẻ dưới 6 tuổi vào chuỗi liên thông cũng đã được Phụ Nữ Mới thông tin trong bài Quy định mới về cấp thẻ căn cước từ ngày 1/9.

Tuy nhiên, “không yêu cầu bản giấy” chưa tự động có nghĩa “không ai bị bỏ lại”. Báo cáo PAPI 2024 cho thấy phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người di cư và cư dân nông thôn, vùng xa vẫn đánh giá mức độ được phục vụ thấp hơn. Khoảng cách trong tiếp cận và sử dụng dịch vụ số tiếp tục tồn tại theo giới, dân tộc và nơi cư trú.

Dữ liệu PAPI 2023 còn cho thấy tỷ lệ nam giới có điều kiện sử dụng internet cao hơn nữ giới từ 5 đến 10 điểm phần trăm. Dù gần 80% người được hỏi cho biết đã dùng internet tại nhà, tỷ lệ sử dụng Cổng Dịch vụ công quốc gia mới khoảng 8,3%; một phần ba số người đã dùng các cổng dịch vụ công nêu lo ngại về quyền riêng tư.

Những con số này không phủ nhận lợi ích của số hóa. Chúng chỉ ra rằng thiết kế chính sách phải tính cả người không có điện thoại thông minh, dùng số thuê bao của người thân, chưa quen VNeID, sống xa trung tâm hoặc có dữ liệu hộ tịch và cư trú chưa khớp.

Người mẹ sau sinh cũng có thể không phải là người trực tiếp nộp hồ sơ khai sinh. Nếu hệ thống chỉ gửi thông báo cho tài khoản của người nộp mà không xác định đúng người hưởng, quyền lợi vẫn có thể bị đứt ở chặng cuối.

Rủi ro khác nằm ở dữ liệu. Cơ sở dữ liệu có thể cho biết tuổi, nơi cư trú và số con đã đăng ký, nhưng không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ tình trạng của người di cư, gia đình thay đổi nơi ở hoặc trường hợp khai sinh muộn. Thông tin về mẹ và trẻ là dữ liệu cá nhân cần được bảo vệ. Việc chia sẻ phải đúng mục đích, giới hạn người được truy cập và để lại dấu vết kiểm tra; tiện lợi không thể đổi bằng việc mở rộng sử dụng dữ liệu ngoài phạm vi chi trả quyền lợi. Chính Nghị định 301 cũng yêu cầu việc chia sẻ và sử dụng dữ liệu phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và giao dịch điện tử.

Đo kết quả bằng số phụ nữ thực nhận

Khâu triển khai ở cấp xã nên bắt đầu bằng nguyên tắc chủ động. Khi hệ thống nhận hồ sơ khai sinh, phần mềm cần tự động gắn cờ trường hợp có khả năng đủ điều kiện, chuyển nhiệm vụ cho cán bộ phụ trách và thông báo trực tiếp cho người mẹ qua ít nhất hai kênh nếu có thể.

Nếu dữ liệu chưa đủ, thông báo phải nói rõ thông tin nào thiếu, nơi được hỗ trợ và thời hạn bổ sung; không yêu cầu nộp lại giấy tờ đã tồn tại trong cơ sở dữ liệu. Nghị định đã quy định cơ quan giải quyết phải thông báo rõ lý do hoặc nội dung cần bổ sung trong 24 giờ, nhưng hiệu quả thực tế còn phụ thuộc cách thông báo có dễ hiểu và đến đúng người hay không.

Kênh trực tiếp vẫn phải được duy trì. Bộ phận một cửa, cơ sở y tế, nhân viên dân số và tổ công nghệ số cộng đồng có thể hỗ trợ người không quen thao tác, nhưng cần tránh biến “hỗ trợ” thành việc cầm tài khoản hoặc giữ mật khẩu của người dân. Trường hợp cha hoặc người thân đăng ký khai sinh thay, hệ thống vẫn phải nhận diện người mẹ là người hưởng khoản hỗ trợ và bảo đảm tiền đến đúng người.

Địa phương cũng cần công khai cách chi trả. Ngoài chuyển khoản, nên có phương án hợp pháp cho người chưa có tài khoản ngân hàng; mọi trường hợp từ chối phải nêu căn cứ và có kênh khiếu nại dễ tiếp cận.

Báo cáo thực thi không nên chỉ đếm số hồ sơ liên thông hay thời gian xử lý trung bình. Chỉ số có ý nghĩa hơn là tỷ lệ phụ nữ đủ điều kiện thực sự nhận tiền, thời gian từ khi khai sinh đến khi nhận, số trường hợp bị treo do lệch dữ liệu và tỷ lệ phải bổ sung giấy tờ. Các số liệu này cần tách theo địa bàn, dân tộc và tình trạng cư trú để nhận ra nơi chính sách đang bỏ sót người.

Hiệu quả liên thông cần được đo bằng quyền lợi người dân thực nhận, không chỉ bằng số hệ thống đã kết nối.

Nghị định 301 tạo cơ hội chuyển từ mô hình “ai biết thì làm đơn” sang mô hình chính quyền chủ động nhận diện quyền lợi. Nếu cấp xã coi khoản hỗ trợ là một kết quả bắt buộc phải rà soát trong mỗi hồ sơ khai sinh, phụ nữ sẽ bớt một thủ tục vào đúng lúc họ có ít thời gian nhất.

Thành công của liên thông vì thế không nằm ở số hệ thống đã kết nối, mà ở việc người đủ điều kiện có nhận được quyền lợi đầy đủ, đúng hạn và an toàn hay không.