Nguyễn Thị Huyền (giữa) cùng Anu Raghavan (trái) và Sayaka Aoki sau nội dung 400m rào nữ tại Giải vô địch điền kinh châu Á 2017. Sau khi sinh con, nữ vận động viên Việt Nam đã trở lại thi đấu đỉnh cao và tiếp tục giành HCV SEA Games. Ảnh: 22nd Asian Athletics Championships/Wikimedia Commons.

 Với vận động viên đỉnh cao, sinh con không đơn thuần là một quãng nghỉ. Cơ thể cần hồi phục, giáo án phải thay đổi, trong khi lịch tuyển chọn và chu kỳ thành tích vẫn tiếp tục. Vì thế, quyền nghỉ thai sản mới là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là điều kiện để trở lại nghề mà không phải đánh đổi sức khỏe hoặc vị trí chuyên môn.

Điền kinh Việt Nam từng có một trường hợp rất rõ. Nguyễn Thị Huyền nghỉ thi đấu để sinh con, rồi trở lại tập luyện khi con còn rất nhỏ và tiếp tục giành huy chương ở SEA Games. Cục Thể dục thể thao Việt Nam ghi nhận cô ra sân tập khoảng ba tháng sau sinh và dần lấy lại phong độ. Thành công ấy cho thấy việc trở lại đỉnh cao là có thể, nhưng không nên biến mốc của một cá nhân thành chuẩn chung.

Quyền thai sản đã có, khoảng chuyển tiếp còn mờ

Từ ngày 15/2/2026, Nghị định 349/2025/NĐ-CP có hiệu lực. Điều 8 quy định vận động viên nữ, huấn luyện viên nữ thuộc các đội tuyển nêu trong nghị định, trong thời gian tập trung theo quyết định của cấp có thẩm quyền, được hưởng 1,1 triệu đồng/người/tháng để chăm sóc, bảo đảm sức khỏe và sinh lý của phụ nữ. Điều 9 yêu cầu vận động viên được kiểm tra sức khỏe định kỳ ít nhất hai lần mỗi năm và trước khi thi đấu thể thao thành tích cao.

Điều 14 quy định thành viên đội thể thao thuộc khoản 1 Điều 2 khi ốm đau, thai sản được hưởng chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế theo pháp luật; cơ quan sử dụng còn có trách nhiệm chi trả một số khoản khám, chữa bệnh ngoài phạm vi và mức hưởng bảo hiểm y tế. Thai sản vì thế đã được đặt trong hệ thống quyền lợi của vận động viên.

Tuy nhiên, trong các điều khoản về sức khỏe, bảo hiểm và thai sản của Nghị định 349, chưa có quy trình riêng cho giai đoạn sau sinh quay lại tập luyện và thi đấu: ai đánh giá thể trạng, giáo án tăng tải ra sao, việc tuyển chọn xử lý thế nào, cho con bú và chăm con trong các đợt tập trung được hỗ trợ đến đâu.

Nam vận động viên làm cha cũng cần thời gian chăm con. Nhưng nữ vận động viên còn trải qua thai kỳ, sinh nở và hồi phục thể chất. Nếu chính sách dừng ở quyền nghỉ mà bỏ trống đường quay lại nghề, điều kiện bình đẳng trong thực tế vẫn có thể thiếu.

Nguyễn Thị Oanh thi đấu nội dung 10.000m tại SEA Games 32. Với thể thao thành tích cao, quá trình trở lại thi đấu cần được đánh giá theo đặc thù từng môn và từng vận động viên. Ảnh: Chensiyuan/Wikimedia Commons.

Không thể lấy một mốc trở lại áp cho mọi người

Một tổng quan công bố trên Sports Medicine - Open tháng 3/2026 sàng lọc 5.236 tài liệu, đưa 101 nghiên cứu vào tổng quan và phân tích chi tiết 46 nghiên cứu gốc. Kết quả cho thấy vận động viên đỉnh cao và cận đỉnh cao có thể tiếp tục tập luyện trong thai kỳ với điều chỉnh phù hợp và trở lại thành tích cao sau sinh. Nhưng nền bằng chứng còn hạn chế, không đồng đều, thiên về các môn sức bền và quần thể phương Tây. Vì vậy, chưa thể dùng một mốc thời gian chung cho mọi môn và mọi cơ thể.

Một tổng quan khác rà 49 liên đoàn thể thao quốc tế và 170 tổ chức cấp châu lục, dựa trên chính sách tìm kiếm năm 2023 và tài liệu cập nhật đến tháng 6/2024. Nhóm nghiên cứu chỉ tìm thấy chính sách liên quan ở 20 liên đoàn quốc tế. Bảo vệ thứ hạng, điểm hoặc suất thi đấu xuất hiện nhiều hơn; hướng dẫn tập luyện, bảo vệ hợp đồng, hỗ trợ cho con bú hay không gian chăm con vẫn ít.

Tháng 6/2026, World Athletics khởi động dự án CARES về thai kỳ, sinh con và trở lại thể thao đỉnh cao, với sự tham gia trực tiếp của vận động viên. Ngay ở cấp quốc tế, dữ liệu cho chính sách vẫn đang được hoàn thiện.

Một lộ trình trở lại thi đấu cần trả lời gì?

- Ai đánh giá y khoa, thể lực và theo dõi việc tăng tải sau sinh?

- Lộ trình trở lại được thiết kế theo nhóm môn thế nào, thay vì áp một mốc thời gian?

- Thứ hạng, suất tuyển chọn hoặc vị trí trong đội được xử lý ra sao trong thời gian thai sản?

- Vận động viên đang cho con bú hoặc có con nhỏ được hỗ trợ thế nào khi tập trung, thi đấu xa nhà?

- Những người đã trải qua thai kỳ có được tham gia xây dựng, đánh giá chính sách hay không?

Hỗ trợ sinh sản là lựa chọn, không phải cách đẩy việc sinh con về sau

Ngày 8/9/2026, Liên đoàn Bóng đá Hoàng gia Tây Ban Nha công bố thỏa thuận hỗ trợ các dịch vụ như trữ đông trứng và thụ tinh trong ống nghiệm cho một số cầu thủ, trọng tài và nhân sự. Liên đoàn coi đây là lựa chọn giúp phụ nữ chủ động hơn với kế hoạch sinh con, bên cạnh các biện pháp hỗ trợ cầu thủ có con trong những giải đấu lớn.

Sáng kiến tạo tranh luận. Reuters ghi nhận có ý kiến từ giới vận động viên và công đoàn cho rằng hỗ trợ sinh sản không thể thay thế việc bảo vệ phụ nữ khi mang thai và tạo điều kiện làm việc phù hợp cho người muốn sinh con khi còn thi đấu.

Điểm cần giữ lại là quyền lựa chọn. Trữ đông trứng có thể hữu ích với người muốn sử dụng, nhưng không nên tạo thông điệp ngầm rằng muốn kéo dài sự nghiệp thì phải lùi việc làm mẹ. Chính sách bình đẳng phải bảo vệ cả người muốn trì hoãn sinh con lẫn người muốn mang thai khi còn thi đấu.

FIFA đã đi xa hơn ở khâu quay lại nghề. Từ năm 2020, tổ chức này đặt chuẩn tối thiểu về nghỉ thai sản và yêu cầu câu lạc bộ tái hòa nhập cầu thủ nữ khi họ trở lại, kèm hỗ trợ y tế và thể chất phù hợp. Khung quy định sau đó mở rộng sang nhận con nuôi, nghỉ vì gia đình, cho con bú và hỗ trợ cầu thủ đội tuyển quốc gia cùng gia đình.

Bùi Thị Thu Thảo thi đấu nhảy xa tại Giải vô địch điền kinh châu Á 2017. Chính sách đối với nữ vận động viên cần tính đến cả quá trình duy trì sự nghiệp, thai sản và trở lại thi đấu. Ảnh: Athletics Federation of India/Wikimedia Commons.

Từ quyền nghỉ đến quyền trở lại

Với Việt Nam, bước tiếp theo không nhất thiết phải là một khoản hỗ trợ tiền mới. Giá trị hơn có thể là hướng dẫn kỹ thuật để các đội tuyển, địa phương, liên đoàn và cơ sở y học thể thao cùng áp dụng: phân nhóm môn, cá thể hóa thời điểm tăng tải, xác định đầu mối y khoa chịu trách nhiệm và đặt nguyên tắc tuyển chọn minh bạch.

Cũng cần tách hai việc thường bị trộn vào nhau: trở lại tập luyện và trở lại thi đấu thành tích cao. Một người có thể đủ điều kiện vận động nhưng chưa sẵn sàng chịu khối lượng tập luyện hoặc áp lực thi đấu như trước. Chính sách rõ ở khoảng giữa này sẽ giúp huấn luyện viên bớt phải tự quyết bằng kinh nghiệm và vận động viên ít bị đặt vào thế quay lại quá sớm.

Trong bối cảnh khu vực đang bàn nhiều hơn về việc tạo cơ hội bình đẳng hơn cho phụ nữ trong thể thao ASEAN, Việt Nam có thể đưa thai sản của vận động viên vào phần thực thi đó: có hướng dẫn chuyên môn, dữ liệu theo dõi, cơ chế phản hồi và tiếng nói của những nữ vận động viên đã trải qua thai kỳ.

Một chính sách tốt không nên được đo bằng số phụ nữ quay lại sân đấu thật nhanh. Thước đo phù hợp hơn là người muốn làm mẹ có thể nghỉ đủ để hồi phục, được trở lại theo năng lực và tình trạng sức khỏe, không mất sự nghiệp chỉ vì hệ thống chưa chuẩn bị cho giai đoạn sau sinh.