Hành trình khoa học của chị gắn với một mục tiêu giản dị mà bền bỉ: tìm ra những giống lúa có thể sống được trong điều kiện đất nhiễm mặn. Từ những phòng thí nghiệm lặng lẽ đến những cánh đồng thử nghiệm nhiều gió và nắng, công việc ấy kéo dài suốt nhiều năm, đòi hỏi sự kiên trì mà chỉ những người thực sự gắn bó với khoa học mới có thể theo đuổi đến cùng.

Khi phòng thí nghiệm gắn với cánh đồng

TS. Phạm Thị Thu Hà làm việc trong phòng thí nghiệm công nghệ sinh học thực vật tại Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, nơi chị và các cộng sự nghiên cứu các chỉ thị gen liên quan đến khả năng chịu mặn của cây lúa. Ảnh: NVCC

TS. Phạm Thị Thu Hà hiện công tác tại Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, nơi chị theo đuổi các nghiên cứu về công nghệ sinh học thực vật và chọn tạo giống lúa. Lĩnh vực này có vẻ xa lạ với nhiều người, nhưng với nông nghiệp Việt Nam, đó là một hướng đi quan trọng.

Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt với tình trạng xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng. Nhiều vùng trồng lúa truyền thống phải bỏ vụ hoặc chuyển sang cây trồng khác. Trong bối cảnh đó, việc tìm ra những giống lúa có khả năng chịu mặn trở thành một nhiệm vụ khoa học có ý nghĩa lớn.

TS. Phạm Thị Thu Hà lựa chọn con đường này từ khá sớm. Thay vì dừng lại ở những nghiên cứu cơ bản, chị hướng các công trình của mình tới ứng dụng thực tế. Mục tiêu là tạo ra những giống lúa vừa có khả năng chịu mặn, vừa giữ được năng suất và chất lượng hạt.

Đó là một quá trình dài. Mỗi giống lúa mới phải trải qua nhiều bước chọn lọc, lai tạo và thử nghiệm. Có khi mất nhiều năm để đánh giá một đặc tính di truyền. Không phải thử nghiệm nào cũng thành công. Nhưng chính trong những chu trình nghiên cứu chậm rãi ấy, các kết quả dần hình thành.

Tìm kiếm “gen chịu mặn”

Một trong những hướng nghiên cứu quan trọng của TS. Phạm Thị Thu Hà là xác định các gen liên quan đến khả năng chịu mặn của cây lúa. Khi hiểu được cơ chế di truyền này, các nhà khoa học có thể sử dụng công nghệ sinh học để chọn lọc và lai tạo giống hiệu quả hơn.

TS. Phạm Thị Thu Hà tại vườn thực nghiệm. Các thực nghiệm thực địa giúp kiểm chứng kết quả nghiên cứu trong điều kiện sản xuất thực tế.

Công việc đó diễn ra trong phòng thí nghiệm, nơi các mẫu DNA được phân tích để tìm ra những dấu hiệu di truyền đặc biệt. Nhưng kết quả cuối cùng vẫn phải được kiểm chứng trên đồng ruộng. Những giống lúa mới được đem trồng thử ở các vùng đất có độ mặn cao. Nếu cây vẫn sinh trưởng tốt, cho hạt chắc và năng suất ổn định, đó mới là thành công thực sự.

Nhiều năm nghiên cứu đã giúp nhóm của TS. Phạm Thị Thu Hà xác định được các chỉ thị phân tử quan trọng liên quan đến khả năng chịu mặn. Từ đó, họ có thể rút ngắn quá trình chọn giống, thay vì phải chờ nhiều vụ mùa như trước. Cách tiếp cận này giúp tăng tốc đáng kể quá trình lai tạo giống lúa mới. Quan trọng hơn, nó mở ra khả năng ứng dụng rộng rãi trong chương trình cải tiến giống lúa của Việt Nam.

Một điều thú vị trong câu chuyện của TS. Phạm Thị Thu Hà là nhiều người lần đầu gặp chị thường nghĩ chị là một nông dân làm việc ngoài đồng. Những chuyến đi thực địa kéo dài, những ngày lội ruộng để theo dõi cây lúa trong các thí nghiệm khiến chị quen với khung cảnh cánh đồng hơn là văn phòng. Nhưng chính sự gắn bó với thực tế ấy giúp các nghiên cứu của chị giữ được tính ứng dụng cao. Mỗi giống lúa được tạo ra không chỉ để công bố trong các tạp chí khoa học mà còn để nông dân có thể trồng được.

Trong một lần chia sẻ, chị nói rằng điều khiến chị vui nhất không phải là bài báo khoa học được đăng, mà là khi thấy giống lúa do mình nghiên cứu được trồng trên ruộng của nông dân. Khoa học, trong cách nhìn của chị, phải quay trở lại phục vụ đời sống.

Những người gieo hạt trong thầm lặng

Những nghiên cứu của TS. Phạm Thị Thu Hà không chỉ được ghi nhận trong nước. Chị là một trong những nhà khoa học nữ của Việt Nam nhận "Giải thưởng L’Oréal – UNESCO Vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học". Giải thưởng này được trao cho các nhà khoa học nữ có công trình nghiên cứu nổi bật và có tiềm năng đóng góp cho xã hội. Đối với TS. Phạm Thị Thu Hà, đó là sự ghi nhận cho nhiều năm làm việc bền bỉ trong lĩnh vực công nghệ sinh học nông nghiệp.

TS. Phạm Thị Thu Hà cùng các đồng nghiệp đã lai tạo thành công giống lúa OM6600, được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn công nhận là giống quốc gia năm 2011.

Các công trình của chị cũng được công bố trên nhiều tạp chí khoa học quốc tế. Thông qua những nghiên cứu này, cộng đồng khoa học thế giới có thêm dữ liệu về nguồn gen lúa và các cơ chế chịu mặn của cây trồng trong điều kiện khí hậu nhiệt đới. Đồng thời, những kết quả nghiên cứu cũng giúp tăng cường hợp tác giữa các nhóm khoa học trong khu vực.

Khi nói về công việc của mình, TS. Phạm Thị Thu Hà thường nhắc đến các cộng sự trong nhóm nghiên cứu và những sinh viên trẻ đang theo đuổi con đường khoa học. Theo chị, nghiên cứu nông nghiệp là một lĩnh vực đòi hỏi sự kiên nhẫn. Kết quả không đến nhanh. Nhưng nếu thế hệ trẻ kiên trì, họ sẽ thấy giá trị của những công trình gắn với đời sống.

Trong nhiều năm giảng dạy tại Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, chị đã hướng dẫn nhiều sinh viên và nghiên cứu sinh tham gia các dự án về chọn giống cây trồng. Với chị, đào tạo thế hệ kế cận cũng là một phần quan trọng của công việc khoa học. Những sinh viên bước ra từ phòng thí nghiệm hôm nay có thể sẽ là những nhà khoa học tiếp tục hành trình cải tiến giống cây trồng trong tương lai.

Biến đổi khí hậu vẫn đang đặt ra nhiều thách thức cho nông nghiệp Việt Nam. Nhưng mỗi giống lúa mới được tạo ra là một bước tiến nhỏ trong hành trình thích nghi. Công việc của TS. Phạm Thị Thu Hà không ồn ào. Nó diễn ra trong những phòng thí nghiệm sáng đèn khuya, trong những thửa ruộng thử nghiệm nơi cây lúa phải chống chọi với đất mặn và nước lợ. Nhưng từ những nơi ấy, các hạt giống mới được hình thành. Và mỗi hạt giống mang theo một hy vọng rằng những cánh đồng lúa của Việt Nam vẫn có thể tiếp tục xanh lên, ngay cả trong những điều kiện khắc nghiệt nhất của thiên nhiên.