Một thành viên dự án Huế và Diễm chế tác sản phẩm từ đài và hạt sen. Ảnh: Huế ngày nay.

Sau mùa hoa, giá trị dễ thấy nhất của cây sen thường đã được lấy đi: hoa dùng trang trí hoặc ướp trà, hạt trở thành thực phẩm. Phần đài già, lá và những hạt không còn phù hợp cho mục đích ăn uống có thể bị bỏ lại. Tại Huế, Nguyễn Thị Diễm My cùng nhóm “Huế và Diễm” chọn chính phần cuối của vòng đời ấy làm nguyên liệu cho một dự án kinh doanh: đài sen được xử lý thành đồ trang trí, hạt già trở thành chuỗi hạt, còn sản phẩm được ghép với gốm Phước Tích và cỏ bàng Phò Trạch để tạo thành những món quà mang nhận diện địa phương.

Dự án bắt đầu thử nghiệm từ đầu tháng 4/2026. Dữ liệu đăng ký doanh nghiệp được công khai trên hệ thống tra cứu cho thấy Công ty TNHH Huế và Diễm thành lập ngày 21/5/2026, Nguyễn Thị Diễm My là người đại diện theo pháp luật. Đến ngày 8/9, dự án “Huế và Diễm - Từ bùn sen lại nở hoa” giành Giải Đặc biệt tại vòng chung kết Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp - Hành trình chuyển đổi số” của thành phố Huế, sau khi 15 dự án được lựa chọn từ 60 hồ sơ tham dự.

Giải thưởng tạo thêm một mốc thời sự, nhưng không phải bằng chứng duy nhất cho khả năng kinh doanh. Trước vòng chung kết, sản phẩm của nhóm đã được bán tại Huế, có mặt ở một số cửa hàng đồ trang trí và lưu niệm tại Hà Nội, đồng thời bắt đầu nhận đơn đặt hàng từ khách nước ngoài. Nguồn công khai chưa cho biết số đơn, tỷ lệ khách quay lại hay doanh thu, vì vậy những dữ kiện này mới xác nhận dự án đã bước ra thị trường chứ chưa đủ để kết luận về quy mô thương mại.

Khi đài sen không dừng ở một món đồ khô

Khâu đầu tiên nhóm phải xử lý là độ bền của nguyên liệu. Đài sen sau khi thu gom được chọn lọc, làm sạch, phơi hoặc sấy rồi xử lý bề mặt nhằm hạn chế ẩm mốc và mối mọt nhưng vẫn giữ hình dáng tự nhiên. Từ quá trình thử nghiệm này, ba nhóm sản phẩm được hình thành: dòng giữ đài sen gần nguyên bản để trang trí; dòng kết hợp sen với gốm Phước Tích, cỏ bàng Phò Trạch; và nhóm sử dụng hạt sen già để làm vòng tay, vòng cổ hoặc chuỗi hạt.

Cách kết hợp nhiều chất liệu địa phương là phần tạo khác biệt đáng chú ý hơn bản thân việc sấy khô đài sen. Một chiếc đài khô riêng lẻ khá dễ bị sao chép và khó tạo khoảng cách trên thị trường đồ trang trí. Khi đặt cùng bình gốm Phước Tích hoặc bó với cỏ bàng Phò Trạch, sản phẩm được chuyển từ một vật liệu sau thu hoạch thành món quà kể đồng thời câu chuyện về sen, làng gốm và nghề thủ công của Huế. Nguyễn Thị Diễm My và nhóm xác định phân khúc hướng tới là trang trí và quà tặng, thay vì cố biến mọi phần của cây sen thành thực phẩm.

Hạt sen già được nhóm xử lý và xâu thành chuỗi, một trong những dòng sản phẩm chính của dự án. Ảnh: Huế ngày nay

Nguồn nguyên liệu cũng được gắn với từng khu vực. Nhóm lấy đài chủ yếu từ hồ Tịnh Tâm, trong đó có sen trắng hoàng cung; hạt già được thu từ vùng sen quanh hồ lăng Gia Long và hồ Hà Trì. Cơ sở cho biết có thể thu gom hơn 3.000 đài sen mỗi ngày trong thời điểm phù hợp. Con số này nên hiểu là khả năng thu gom được ghi nhận tại cơ sở, không phải sản lượng thành phẩm hay công suất bán hàng hàng ngày. Sau xử lý, một đài sen được bán khoảng 30.000–45.000 đồng, còn chuỗi hạt sen khoảng 120.000 đồng.

Với một dự án mới, những mức giá này ít nhất cho thấy phần nguyên liệu từng dễ bị bỏ lại đã có thể được đặt vào một giao dịch thương mại. Tuy nhiên, giá bán chưa nói được biên lợi nhuận. Nhóm còn phải tính chi phí thu gom, chọn lọc, hao hụt nguyên liệu, sấy, xử lý bề mặt, công chế tác, bao bì và phân phối. Hiện chưa có dữ liệu công khai về những khoản này, cũng chưa có số liệu để xác định một đài sen sau xử lý tạo ra giá trị gia tăng bao nhiêu so với chi phí đầu vào.

Câu chuyện tương tự với yếu tố “tuần hoàn”. Việc tận dụng đài sen và hạt già giúp kéo dài vòng sử dụng của nguyên liệu và giảm phần bị bỏ đi, nhưng chưa đủ để gọi đây là một hệ thống kinh tế tuần hoàn hoàn chỉnh. Chưa có số liệu về tổng lượng phụ phẩm được thu hồi, tỷ lệ nguyên liệu bị loại sau xử lý, chất thải phát sinh trong sản xuất hoặc dòng vật liệu nào được quay trở lại quy trình. Vì vậy, chính xác hơn là xem Huế và Diễm đang phát triển sản phẩm theo hướng tận dụng phụ phẩm và kéo dài giá trị của nguyên liệu.

Bán câu chuyện văn hóa vẫn phải đi cùng một mô hình kinh doanh

Một lợi thế khác của nhóm nằm ở cách tiếp cận khách hàng. Nguyễn Thị Diễm My cùng các thành viên trực tiếp xây dựng kênh Facebook, TikTok để giới thiệu sản phẩm và câu chuyện vùng nguyên liệu. Đây là phần “chuyển đổi số” dễ thấy nhất hiện nay: mạng xã hội được sử dụng để đưa sản phẩm ngoài phạm vi cửa hàng vật lý ở Huế và tiếp cận thêm người mua. Nhưng chưa có số liệu công khai về doanh thu trực tuyến, chi phí quảng cáo, tỷ lệ chuyển đổi hay mức đóng góp của từng kênh, nên chưa thể gọi đây là một mô hình bán hàng số đã được chứng minh về hiệu quả.

Đài sen khô được kết hợp với bình gốm để tạo sản phẩm trang trí mang chất liệu Huế. Ảnh: Huế ngày nay.

Cơ sở hiện có 10 lao động thường xuyên. Khi xuất hiện những đơn hàng lớn cần xâu chuỗi, bó hoa hoặc hoàn thiện sản phẩm, nhóm kết nối thêm người khuyết tật tại địa phương tham gia. Điều này tạo thêm một tầng giá trị xã hội cho dự án, nhưng cũng đặt ra yêu cầu khác nếu quy mô tăng: các sản phẩm thủ công phải duy trì được độ đồng đều, quy trình xử lý nguyên liệu phải đủ ổn định và thu nhập từ công việc cần bền vững hơn những đợt đơn hàng theo mùa.

Mốc Giải Đặc biệt ngày 8/9 vì thế nên được xem như một bước kiểm tra mới của dự án, không phải kết luận rằng mô hình đã thành công. Cuộc thi đánh giá tính sáng tạo, khả năng ứng dụng công nghệ số, tiềm năng thị trường và phương án kinh doanh; việc được trao giải cho thấy dự án vượt qua vòng đánh giá của chương trình, nhưng không thay thế được những chỉ số thị trường như doanh số, khách hàng lặp lại, chi phí sản xuất hay khả năng vận hành khi đơn hàng tăng.

Nhóm hiện tiếp tục phát triển những sản phẩm khác như nụ trầm sen và nước chưng cất từ sen, đồng thời muốn mở rộng vùng nguyên liệu và hệ thống phân phối. Những phần này vẫn là kế hoạch. Chưa có căn cứ để viết rằng các sản phẩm mới đã thương mại hóa hay mạng lưới nguyên liệu đã được mở rộng.

Đài sen khô được kết hợp với cỏ bàng để tạo thành bó hoa trang trí, một trong những sản phẩm tận dụng nguyên liệu sen của dự án Huế và Diễm. Ảnh: Huế ngày nay.

Điểm đáng theo dõi ở Huế và Diễm nằm ở giai đoạn sau cuộc thi. Đài sen khô có thể đẹp, câu chuyện văn hóa có thể giúp khách hàng chú ý, nhưng một doanh nghiệp chỉ đi xa khi nguồn nguyên liệu đủ ổn định, sản phẩm giữ được chất lượng qua nhiều lô hàng và khách hàng sẵn sàng trả tiền nhiều lần. Với Nguyễn Thị Diễm My và cộng sự, bước đầu tiên đã rõ: thứ thường nằm lại sau mùa sen đã trở thành một món hàng có người mua. Phần khó tiếp theo là biến giá trị đó thành một mô hình kinh doanh có thể đứng vững khi câu chuyện “từ đồ bỏ đi” không còn là điều mới lạ.