Nhân viên làm việc tại một không gian văn phòng ở Việt Nam. Ảnh minh họa: coworkingspace Replus/Pexels.

Trong một văn phòng có điều hòa, cảnh tượng không hiếm gặp là người muốn giảm thêm một độ vì thấy nóng, người ngồi cách đó vài mét lại khoác áo ngoài hoặc tìm cách tránh luồng gió lạnh. Những cuộc tranh luận quanh chiếc điều khiển thường được xem là chuyện sở thích cá nhân: người này “chịu lạnh kém”, người kia “nóng tính”.

Nhưng nghiên cứu về tiện nghi nhiệt cho thấy câu chuyện phức tạp hơn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 trên Building and Environment kết luận rằng trong môi trường lạnh, phụ nữ nhìn chung có cảm giác lạnh hơn và nhiệt độ da thấp hơn nam giới. Nhóm nghiên cứu đồng thời cảnh báo rằng phản ứng nhiệt của từng người còn khác nhau đáng kể, và dữ liệu về ảnh hưởng của chu kỳ kinh nguyệt, thai kỳ hay mãn kinh vẫn chưa đủ để đưa ra những quy tắc đơn giản.

Điều này quan trọng ở chỗ: nhiệt độ phòng tưởng như hoàn toàn “trung tính” lại có thể đem đến mức tiện nghi khác nhau cho những người cùng ngồi trong một không gian.

Khác biệt trung bình không có nghĩa mọi phụ nữ đều giống nhau

Một nghiên cứu thực địa tại hai tòa nhà văn phòng công bố năm 2018 ước tính nhiệt độ tiện nghi trung bình của nữ giới là khoảng 24°C, so với 23,2°C ở nam giới. Riêng trong tòa nhà sử dụng điều hòa hoàn toàn, hai mức tương ứng là 24,2°C và 23,4°C. Đây là kết quả của một bối cảnh nghiên cứu cụ thể, không phải công thức có thể mang sang mọi văn phòng và áp dụng máy móc.

Quy mô lớn hơn, Trung tâm Môi trường Xây dựng thuộc Đại học California, Berkeley phân tích hơn 38.000 phản hồi từ 435 tòa nhà văn phòng ở Bắc Mỹ. Kết quả cho thấy tình trạng làm lạnh quá mức ảnh hưởng tới sự hài lòng của cả hai giới, nhưng phụ nữ gặp bất tiện vì lạnh thường xuyên hơn.

Một công trình được chú ý từ năm 2015 còn chỉ ra rằng một số mô hình tiện nghi nhiệt truyền thống sử dụng giá trị chuyển hóa dựa trên một người nam trung bình và có thể ước tính cao mức chuyển hóa của phụ nữ tới 35%. Phát hiện này không có nghĩa hệ thống điều hòa ngày nay đơn giản là “được thiết kế cho đàn ông”, nhưng nó cho thấy một vấn đề rộng hơn: khi dữ liệu nền chỉ đại diện tốt cho một nhóm người, các giả định kỹ thuật có thể bỏ sót người khác.

Nhóm nhân viên tại một không gian làm việc ở TP.HCM. Ảnh minh họa: Van Tay Media/Pexels.

Ở đây cần tách hai tầng vấn đề. Những nghiên cứu về nhiệt độ cơ thể, chuyển hóa và cảm giác lạnh chủ yếu nói về khác biệt sinh học theo giới tính. Còn câu hỏi bình đẳng giới xuất hiện khi môi trường lao động được tổ chức như thế nào: ai được hỏi về mức độ thoải mái, ai có quyền thay đổi nhiệt độ, trang phục công sở bị quy định ra sao và phản ánh của nhóm nào thường bị coi là “khó tính”.

Không nên đi từ dữ liệu trung bình đến định kiến kiểu “phụ nữ luôn sợ lạnh”. Một phụ nữ có thể thích phòng mát hơn đồng nghiệp nam; tuổi, thể trạng, hoạt động, trang phục, vị trí ngồi, luồng gió và độ ẩm đều có thể làm thay đổi cảm nhận.

ASHRAE Standard 55 cũng không coi nhiệt độ không khí là biến số duy nhất. Tiện nghi nhiệt hình thành từ sự kết hợp giữa nhiệt độ, bức xạ nhiệt, độ ẩm, tốc độ không khí cùng các yếu tố cá nhân như mức vận động và trang phục. Mục tiêu của tiêu chuẩn là tạo điều kiện thỏa mãn đa số người sử dụng chứ không giả định có một nhiệt độ khiến tất cả mọi người đều thoải mái.

Đây cũng là lý do câu chuyện điều hòa khá gần với bài toán thiết kế nơi làm việc cho nhiều cơ thể khác nhau.

Một chiếc găng tay có chứng nhận nhưng quá rộng vẫn có thể gây bất tiện. Tương tự, một hệ thống điều hòa vận hành đúng thiết kế chưa chắc đồng nghĩa tất cả người đang ngồi trong phòng đều nhận được điều kiện phù hợp.

Vấn đề không nằm ở con số 23 hay 25 độ

Ở Việt Nam, QCVN 26:2016/BYT quy định điều kiện vi khí hậu tại nơi làm việc dựa trên các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ chuyển động không khí và bức xạ nhiệt. Với lao động nhẹ, khoảng nhiệt độ không khí cho phép được quy định từ 20°C đến 34°C. Quy chuẩn cũng yêu cầu cơ sở lao động kiểm tra vi khí hậu định kỳ và cải thiện điều kiện nếu không đạt giới hạn cho phép.

Tuy nhiên, khoảng giá trị của quy chuẩn không nên bị hiểu thành lời khuyên rằng văn phòng đặt ở bất kỳ mức nào từ 20 đến 34°C cũng đem lại tiện nghi tương đương. Quy chuẩn bảo vệ điều kiện môi trường lao động ở cấp quản lý; còn cảm giác thoải mái của một người ngồi làm việc tám giờ liên tục đòi hỏi cách tiếp cận tinh hơn.

Nếu nhìn vấn đề đơn giản thành “phụ nữ muốn 25°C, nam giới muốn 23°C” rồi đặt hai mức riêng cho hai giới, chúng ta lại tạo ra một khuôn mẫu mới. Bình đẳng giới không phải đổi từ một chuẩn mặc định sang một chuẩn mặc định khác.

Cách hợp lý hơn là giảm phụ thuộc vào một nhiệt độ duy nhất.

Một văn phòng lớn có thể chia vùng nhiệt theo đặc điểm không gian; tránh bố trí người ngồi lâu ngay dưới cửa gió; cho phép điều chỉnh cửa gió ở từng khu vực; khảo sát mức hài lòng theo vị trí và thời điểm trong ngày. Quy định trang phục cũng nên đủ linh hoạt để nhân viên có khả năng thích nghi thay vì yêu cầu mọi người ăn mặc theo cùng một kiểu bất kể điều kiện nhiệt.

Quan trọng hơn, phản ánh về nóng hoặc lạnh cần được xem như dữ liệu vận hành chứ không phải lời than phiền mang tính cá nhân.

Việc coi đặc điểm cơ thể đa dạng ngay từ khâu thiết kế cũng là vấn đề từng xuất hiện trong đào tạo hồi sức với cơ thể phụ nữ.

Trong cả hai trường hợp, câu hỏi cần đặt không phải “phụ nữ có khác nam giới hay không”, mà là: dữ liệu và thiết kế đã phản ánh đủ sự đa dạng của những người thực sự sử dụng chúng chưa?

Hai phụ nữ làm việc cùng máy tính tại TP.HCM. Ảnh minh họa: Van Tay Media/Pexels.

Quyền điều chỉnh nhỏ nhưng có thể tạo khác biệt lớn

Nghiên cứu của Trung tâm Môi trường Xây dựng tại Berkeley cho thấy khi người sử dụng có khả năng kiểm soát môi trường cá nhân tốt hơn, họ có thể chấp nhận một dải nhiệt độ rộng hơn. Các giải pháp được nghiên cứu gồm quạt cá nhân, hệ thống sưởi cục bộ ở chân hoặc ghế có khả năng sưởi và làm mát.

Điều đáng chú ý là hướng tiếp cận này không nhất thiết làm tăng mức tiêu thụ năng lượng. Các mô phỏng của nhóm Berkeley cho thấy mở rộng vùng nhiệt độ vận hành của tòa nhà thêm 1°C có thể giảm khoảng 5-15% năng lượng dùng cho HVAC, tùy điều kiện khí hậu. Con số này không thể chuyển nguyên xi sang các tòa nhà ở Việt Nam, nhưng cho thấy tiện nghi cá nhân và tiết kiệm năng lượng không phải hai mục tiêu đối nghịch.

Tại một văn phòng Việt Nam, giải pháp thực tế có thể bắt đầu rất đơn giản: đo nhiệt độ và độ ẩm tại nhiều vị trí thay vì chỉ dựa vào cảm biến trung tâm; ghi nhận khu vực thường xuyên bị phản ánh quá lạnh; khảo sát nhân viên ẩn danh; xem kết quả theo giới nhưng đồng thời theo tuổi, vị trí ngồi và loại công việc.

Nếu một khu vực có nhiều phụ nữ phản ánh lạnh hơn, điều cần làm đầu tiên không phải kết luận rằng “phụ nữ yếu chịu lạnh”, mà kiểm tra xem luồng gió, trang phục, thời gian ngồi, mức vận động hay cách điều khiển hệ thống đang tạo ra bất lợi ở đâu.

Đó cũng là một bước cụ thể để nâng chuẩn nơi làm việc cho phụ nữ mà không biến bình đẳng giới thành khẩu hiệu.

Điểm cuối cùng cần giữ là quyền lợi này không chỉ dành cho phụ nữ. Một nam nhân viên thấy lạnh cũng cần được đáp ứng; một phụ nữ thường xuyên thấy nóng cũng vậy. Trục giới giúp chúng ta phát hiện một chênh lệch có tính hệ thống, nhưng giải pháp tốt phải mở rộng tiện nghi cho mọi người.

Một nơi làm việc bình đẳng không cần chiếc điều khiển điều hòa dành riêng cho từng giới. Điều cần thiết hơn là một môi trường đủ linh hoạt để khác biệt cơ thể không trở thành lý do khiến một nhóm phải chịu đựng nhiều hơn trong suốt ngày làm việc.

Không có “nhiệt độ chuẩn của phụ nữ”

 Các nghiên cứu cho thấy khác biệt trung bình giữa nam và nữ trong cảm giác nhiệt, đặc biệt ở môi trường lạnh. Tuy nhiên, mức tiện nghi còn phụ thuộc vào tuổi, thể trạng, trang phục, vận động, độ ẩm, tốc độ gió và vị trí trong phòng.

 Vì vậy, không nên quy định một nhiệt độ riêng cho nữ giới. Hướng phù hợp hơn là khảo sát người sử dụng, kiểm soát luồng gió, tạo nhiều vùng nhiệt và tăng khả năng điều chỉnh tại chỗ.

 Nguồn: Building and Environment, ASHRAE, Center for the Built Environment.