Nữ lao động làm việc tại một kho công nghiệp ở Ấn Độ. Ảnh minh họa: EqualStock IN/Pexels.

Quý I/2026, ngành vận tải, kho bãi có thêm 202.500 lao động so với cùng kỳ năm trước, tương ứng tăng 9,3%. Đây là một trong những ngành có mức tăng việc làm đáng kể được Cơ quan Thống kê Quốc gia ghi nhận trong quý đầu năm. Khi lưu thông hàng hóa, giao nhận và dịch vụ vận tải mở rộng, câu hỏi về bình đẳng giới không chỉ là ngành tạo thêm bao nhiêu việc làm, mà còn là những việc làm mới ấy đang đến với ai.

Hiện chưa thể trả lời câu hỏi đó bằng dữ liệu năm 2026. Trong tài liệu công khai được sử dụng cho bài viết này, mức tăng 202.500 lao động được công bố cho toàn ngành vận tải, kho bãi nhưng không đi kèm số liệu nữ - nam của riêng ngành. Vì thế, chưa có căn cứ để nói phụ nữ nhận được bao nhiêu trong phần việc làm tăng thêm, càng không thể suy ra đà tăng hiện nay chủ yếu thuộc về nam giới.

Một ngành tăng việc làm, dữ liệu giới lại dừng ở năm 2022

Bức ảnh gần nhất về cơ cấu giới của ngành nằm trong hồ sơ Viet Nam Gender in Transport Profile 2026, được Asian Transport Observatory (ATO) công bố tháng 3/2026. Với chỉ tiêu việc làm mang mốc năm 2022 và sử dụng dữ liệu ILO, hồ sơ ghi nhận Việt Nam có khoảng 298.700 lao động nữ trong tổng số 2,21 triệu lao động ngành vận tải; tỷ lệ nữ là 13%. Tỷ lệ này cũng ở mức 13% vào các năm 2010 và 2020, so với 10% năm 2000.

Mốc 13% cần được đọc đúng giới hạn. Đây là dữ liệu của năm 2022, không phải tỷ lệ nữ trong ngành vận tải năm 2026. Phạm vi “transport-related employment” trong hồ sơ ATO cũng rộng, gồm vận tải đường bộ, đường thủy, hàng không, kho bãi, bưu chính - chuyển phát, sửa chữa và bán buôn bán lẻ phương tiện cùng một số hoạt động sản xuất liên quan. Trong khi đó, mức tăng 9,3% của thống kê Việt Nam là cho ngành “vận tải, kho bãi”. Hai tập dữ liệu không cùng phạm vi nên không thể ghép lại để tính tỷ lệ phụ nữ trong số việc làm tăng thêm năm nay.

Sự lệch pha về thời gian và phạm vi dữ liệu cho thấy một khoảng trống khác: thị trường có thể thay đổi nhanh hơn khả năng quan sát bằng dữ liệu giới. Nếu chỉ nhìn tổng số việc làm, chúng ta biết quy mô ngành đang mở rộng nhưng chưa biết phụ nữ có bước vào các vị trí mới với tốc độ tương ứng hay không; họ tập trung ở kho bãi, giao nhận, văn phòng, vận hành hay các vị trí kỹ thuật nào; và có ở lại đủ lâu để phát triển nghề nghiệp hay không.

Hồ sơ ATO còn ghi mức lương tháng bình quân năm 2022 trong nhóm vận tải và kho bãi là 354 USD với nữ và 395 USD với nam. Con số này chỉ mô tả chênh lệch bình quân ở một thời điểm. Nó không chứng minh phụ nữ và nam giới làm cùng một công việc nhưng được trả lương khác nhau, bởi còn phải xét nghề nghiệp, số giờ làm, thâm niên, loại hợp đồng và các yếu tố liên quan. Đây cũng là giới hạn cần nhớ khi đọc khoảng cách thu nhập giữa lao động nam và nữ.

Cơ hội mới cần được đo từ tuyển dụng đến giữ chân lao động

Tháng 5/2026, Mạng lưới Women in Transport được ra mắt tại Đông Nam Á, Đông Á và Thái Bình Dương. ADB cho biết phụ nữ chiếm 12% lực lượng lao động vận tải toàn cầu; mạng lưới hướng tới mở rộng cơ hội cho phụ nữ, nhất là ở các vị trí kỹ thuật trình độ trung bình - cao và vai trò lãnh đạo. Các trụ cột gồm thu hút và tuyển dụng, chính sách nhân sự, giữ chân và phát triển nghề nghiệp, chính sách - quy định, cùng thu thập dữ liệu và nghiên cứu.

Đây là khung tham khảo khu vực, không phải bằng chứng rằng mọi rào cản đó đều tồn tại giống nhau ở Việt Nam. Nhưng cách tiếp cận này cho thấy đếm tổng số lao động nữ chưa đủ để biết cơ hội nghề nghiệp có mở rộng thực chất hay không. Với một ngành đang tăng việc làm, dữ liệu nên đi sâu vào tỷ lệ hồ sơ nữ, tỷ lệ trúng tuyển, nhóm nghề được tuyển, trình độ kỹ thuật, hình thức hợp đồng và mức lương khởi điểm theo giới.

Một nhân viên giao hàng vận chuyển hàng bằng xe máy trên đường phố Hà Nội. Ảnh: Thang Nguyen/Pexels.

Vận tải cũng không phải một khối nghề đồng nhất. Người lái xe, nhân viên kho, điều phối vận tải, giao nhận, kỹ thuật viên, nhân sự khai thác cảng, hàng không hay bưu chính có điều kiện làm việc và đường nghề nghiệp khác nhau. Ngay trong các công việc gắn với nền tảng số, lao động nền tảng gọi xe đã cho thấy phân bố nữ - nam có thể khác rất mạnh giữa từng loại dịch vụ: khảo sát được Ngân hàng Thế giới công bố năm nay ghi nhận nam giới chiếm 95% lao động GrabBike và 98% GrabCar trong mẫu được khảo sát. Một tỷ lệ chung của toàn ngành vì thế có thể che khuất khác biệt giữa từng nghề.

Khâu giữ chân lao động cũng cần được đo thay vì suy đoán. Ca làm, địa điểm kho bãi, yêu cầu di chuyển, điều kiện vệ sinh, trang thiết bị bảo hộ hay khả năng đổi ca đều là những biến số có thể khảo sát với cả nữ và nam. Không nên mặc định mọi phụ nữ đều mang trách nhiệm chăm sóc giống nhau; nhưng lịch làm và quãng đường đi lại có thể tương tác với những chặng đường đi làm, đón con, ghé chợ trong đời sống hằng ngày. Chỉ có dữ liệu tuyển vào mà thiếu dữ liệu nghỉ việc sẽ khó cho biết cơ hội đã biến thành việc làm bền vững hay chưa.

Nữ nhân viên giao hàng xử lý thông tin bưu kiện trên điện thoại. Ảnh minh họa: RDNE Stock project/Pexels.

Ở phía đào tạo, trước khi thiết kế một chương trình riêng cho lao động nữ, cần biết phụ nữ đang thiếu ở khâu nào: ít người học ngành phù hợp, ít nộp hồ sơ, ít được tuyển, rời việc sớm hay chậm thăng tiến. Mỗi điểm nghẽn đòi hỏi một cách xử lý khác. ADB đưa STEM, tuyển dụng vào nghề kỹ thuật và phát triển nghề nghiệp vào các trụ cột của Women in Transport, nhưng việc áp dụng tại Việt Nam vẫn cần dữ liệu trong nước để xác định đúng nhóm cần hỗ trợ.

Ngành vận tải, kho bãi đang tạo thêm việc làm là tín hiệu tích cực cho thị trường lao động. Tuy nhiên, từ một con số tăng trưởng chung chưa thể suy ra mức hưởng lợi của phụ nữ. Điều cần theo dõi trong các công bố tiếp theo là số việc làm mới theo giới, nhóm nghề, trình độ, hình thức việc làm, thu nhập và khả năng duy trì công việc. Khi các chỉ số đó được đặt cạnh nhau, câu hỏi “phụ nữ có thêm cơ hội nào” mới có thể được trả lời bằng dữ liệu thay vì giả định.