Tôi thích làm người kể chuyện

-PV:  Cùng lúc gắn bó với nhiều vai trò như nhà văn, biên kịch sân khấu, điện ảnh, truyền hình và đạo diễn, nếu phải chọn một điểm khởi đầu của sự sáng tạo, chị sẽ chọn điều gì?

- Nhà văn Nguyễn Thu Phương: Câu hỏi thú vị khiến tôi nhớ lại tuổi thơ của mình. Ba tôi là bộ đội, mẹ công tác trong ngành văn hóa. Lúc nhỏ tôi sống cùng gia đình ở khu tập thể quân đội. Thời ấy ti-vi còn trắng đen, chỉ có một đài, mỗi tối phát sóng vài tiếng đồng hồ. Điện lại hay cúp nên nhiều khi đến giờ có chương trình ti-vi thì cả nhà lại không có điện để xem.

Nhà văn-đạo diễn,biên kịch Nguyễn Thu Phương. Ảnh: NVCC

Những lúc ấy, tôi hay gom đám trẻ con trong khu tập thể lại để… ngồi kể chuyện cho bọn nó nghe. Không hiểu bằng cách nào đó, tôi sớm trở thành “nữ thủ lĩnh” ở cái xóm hầu hết là “con nhà bộ đội” đó, bằng những câu chuyện có nguồn gốc từ chuyện ba mẹ kể cho nghe trước khi đi ngủ và những câu chuyện tôi đọc được từ sách.

Tôi được mẹ dạy chữ từ rất sớm, mới ba tuổi đã biết đọc. Mẹ mua cho tôi rất nhiều truyện tranh có chữ to, dễ đọc và đều là những câu chuyện hay. Nhưng khi kể lại cho đám trẻ con nghe, tôi luôn “bịa” thêm các thứ. Nhất là khi có đứa nào la lên: “A, chuyện này em biết rồi, em được nghe kể rồi”, thì tôi càng chế biến thêm nhiều. Tôi cho xuất hiện thêm nhân vật, thay đổi tình tiết, thậm chí thay đổi hẳn cái kết, chỉ để bọn trẻ phải trầm trồ rằng tôi biết nhiều câu chuyện mới lạ, hay và hấp dẫn, không thể đoán trước được.

Càng ngày kể nhiều, quỹ câu chuyện tôi biết càng ít lại. Đến lúc hết, tôi bèn “bịa” luôn từ đầu. Thể loại cũng rất đa dạng.  Về khả năng “bịa chuyện”, thật ra tôi không cần phải nghĩ lâu. Có những thứ như đã sẵn trong đầu, kể đến đâu tình tiết nảy ra đến đấy. Dù bịa nhưng phải hợp lý, liên quan đến các nhân vật trong câu chuyện, và đến cái kết tôi cũng tự biết cách gói ghém để giải quyết tất cả những gì đã bày biện ra. Có thể đó là khả năng thiên phú, hoặc do cách giáo dục khéo léo của ba mẹ, nhất là mẹ tôi, đã sớm mang đến cho tôi thế giới của chữ nghĩa, văn chương, thi phú thông qua những trang sách, những câu chuyện cổ tích đầy sắc màu tưởng tượng.

Nguyễn Thu Phương là nhà văn thuộc thế hệ 7x với lối viết nữ tính và sắc sảo

Còn nghệ thuật sân khấu, truyền hình, tôi cũng như những đứa trẻ ở khu tập thể quân đội thời ấy đều thích mê mệt. Tôi nhớ mình đã thuộc làu đoạn hát “Trong giây phút chia tay…” của cô Thanh Nga trong vở cải lương Tiếng trống Mê Linh. Chúng tôi thường tụ họp nhau, phân chia vai để diễn lại đoạn này, hoặc các đoạn đánh võ.

Tôi thích được phân vai và hướng dẫn bọn trẻ con diễn hơn là tham gia vào đó. Bởi nếu cũng diễn, tôi sẽ không được xem toàn bộ “vở diễn” bằng con mắt của người bày trò. Có lẽ đó cũng là khởi nguyên của việc tôi thích trở thành đạo diễn sau này.

Những bộ phim điện ảnh của tuổi thơ, cho đến lúc thiếu niên, hầu hết tôi được xem ở bãi đá bóng trong doanh trại quân đội nơi ba tôi công tác. Người ta chiếu phục vụ bộ đội những bộ phim Nga, Ba Lan, Tiệp Khắc và những bộ phim Việt Nam như Cánh đồng hoang, Mùa gió chướng, Biệt động Sài Gòn… Sau này, khi phim rạp thịnh hành, mẹ tôi công tác ở Phòng Văn hóa – Thông tin quận, là đơn vị quản lý cả các rạp chiếu phim. Có vé mời là mẹ cũng cho tôi đi xem. Tôi được xem những bộ phim ca nhạc tuyệt đẹp của điện ảnh Ấn Độ, phim thần thoại…

Nguyễn Thu Phương và nghệ sĩ Thành Lộc tại buổi khởi công vở Chung nhà của sân khấu Thiên Đăng

Rồi những năm các đoàn kịch ngoài Bắc mang kịch Lưu Quang Vũ vào TP.HCM lưu diễn, tôi được xem Lời thề thứ chín ở hội trường trong đơn vị của ba. Ngồi trong khán phòng cùng các chú bộ đội, cảm nhận không khí say mê, thích thú của khán giả cộng hưởng với từng lời thoại, từng hành động diễn ra trên sân khấu, đó là những ký ức rất khó quên.

Mọi thứ như một dòng chảy âm thầm, dịu ngọt đã len lỏi vào tôi, từng ngày chắt chiu tích tụ thành thứ mạch ngầm thấm rất sâu, khiến tôi đến lúc đã dấn thân vào thì sẽ không bao giờ dứt ra được nữa. Vậy nên, nếu hỏi sự sáng tạo nào khiến tôi có cảm xúc và lựa chọn đầu tiên, thì chính là văn chương. Trước tiên tôi thích là “người kể chuyện”, rồi sau đó mới nghĩ tới việc thay đổi những hình thức kể chuyện khác nhau, trong các vai trò khác nhau.

PV: Văn chương cho chị quyền đi sâu vào tâm lý nhân vật, sân khấu buộc mọi cảm xúc phải được “nhìn thấy”, còn đạo diễn phải kể câu chuyện bằng hình ảnh. Ba công việc ấy bổ sung và “xung đột” với nhau như thế nào?

-Khởi nguồn của một tác phẩm văn học, tôi muốn kể câu chuyện của mình đến với độc giả bằng chữ nghĩa. Nhưng như thế vẫn chưa đủ. Những nhân vật từ trang viết của tôi có thể sống động hơn, hiện thực hóa với những số phận thăng trầm hiển hiện trên sân khấu, ấy là khi tôi đắm mình vào công việc viết kịch bản, hóa thân vào tất cả những nhân vật trong tác phẩm của mình.

Rồi tiến thêm một bước nữa, trò chơi tuổi thơ năm nào giờ trở thành cái nghiệp đạo diễn, nghề của người “nhạc trưởng” cầm gậy chỉ huy, điều khiển, sắp xếp mọi thứ. Tôi luôn biết ơn mẹ đã dạy cho tôi tính ngăn nắp. Những năm tôi niên thiếu, mẹ là người phụ trách Thư viện của quận. Tôi nhớ mãi khu biệt thự cổ xinh đẹp đó, với tường cao cổng kín và một vườn cây ăn trái toàn những cây lưu niên như vú sữa, xoài, mận…

Thời đó tôi đi học một buổi và được nghỉ thứ năm trong tuần. Mọi thời gian trống tôi đều xin theo mẹ đến thư viện để đọc sách. Tôi học được từ mẹ cách làm “phích” sách, những phiếu tổng hợp thông tin sách xếp theo thứ tự ABC, để biết cuốn sách mình cần đang ở vị trí nào, thuộc dãy nào, kệ nào trong cái thư viện rộng lớn.

Bây giờ là thời đại số hóa, nghe những câu chuyện sắp xếp kiểu xưa rất “thủ công” thấy ngộ ngộ, nhưng thói quen sắp xếp khoa học mọi thứ như người thủ thư xếp sách trong thư viện đã giúp tôi rất nhiều trong cuộc sống và công việc bộn bề.

Văn chương, biên kịch sân khấu, đạo diễn đúng là ba công việc vừa “bổ sung” vừa “xung đột” với nhau. Muốn làm tốt cả ba thì phải biết cách sắp xếp bản thân, không chỉ sắp xếp thời gian mà còn chuẩn bị tâm thế, trang bị kiến thức và nỗ lực tìm kiếm cơ hội.

Tôi bắt đầu trước hết bằng công việc viết văn. Đó cũng là quãng thời gian tôi thật sự cố gắng sống được bằng chữ nghĩa. Ngoài sáng tác, tôi còn làm báo, viết thuê tất cả những gì trong khả năng để kiếm tiền. Khi chuyển qua viết kịch bản sân khấu, tôi cố gắng “đi được hai chân”: vừa viết những kịch bản có nội dung tư tưởng tốt, mang tính chính luận, được giải thưởng trong các cuộc thi; vừa có những kịch bản ăn khách, thích hợp với việc bán vé của các sân khấu xã hội hóa.

Khi làm đạo diễn, tôi có thuận lợi khi được giao nhiều cơ hội viết và dựng kịch bản cho sân khấu truyền hình. Tôi đã có nhiều vở chính kịch và dòng kịch Tâm hồn cao thượng tôn vinh những điều tốt đẹp trong cuộc sống, được phát sóng trên Đài Truyền hình TP.HCM, Đài Truyền hình Việt Nam và các đài địa phương.

Có thời điểm, ngoài ba công việc ấy, tôi còn sản xuất chương trình truyền hình để “bán” cho các đài theo mô hình xã hội hóa. Như loạt chương trình Việt Nam – Vẻ đẹp tiềm ẩn quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, kéo dài nhiều năm, thực hiện hàng trăm số, phát sóng trên VTV1, VTV4. Tôi tổ chức kịch bản, tham gia đi quay hình trực tiếp cùng đoàn phim, phụ trách luôn khâu hậu kỳ trong tất cả các tập thực hiện ở miền Trung, Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên và một phần Nam Bộ.

Đạo diễn Nguyễn Thu Phương cùng nghệ sĩ Hữu Châu

Tôi cũng từng làm trưởng phòng nội dung, biên tập phim truyền hình nhiều tập cho các hãng phim, ngồi duyệt phim. Khi phim sitcom nở rộ ở Việt Nam, tôi vừa làm biên kịch, vừa làm đạo diễn, tổ chức sản xuất. Đồng thời, tôi vẫn tranh thủ làm nghề báo. Từng có hai năm tôi công tác ở báo Công an Nhân dân, phụ trách biên tập bốn trang của tờ Văn hóa – Văn nghệ Công an. Tôi còn đi dạy các khóa truyền thông, các lớp biên kịch ngắn hạn ở các trung tâm.

Bây giờ nhớ lại, tôi vẫn tự thấy ngạc nhiên về bản thân khi có thể cùng lúc “ôm” quá nhiều loại việc như vậy. Nhưng tôi chỉ thấy đời sống của mình được bổ sung thêm rất nhiều  điều phong phú, thú vị, tích cực và ý nghĩa hơn, chứ cũng không “xung đột” gì cho lắm.

Người nghệ sĩ vẫn phải chứng minh mình bằng lao động và tài năng

PV: Chị từng nói “nghề sân khấu là tùy duyên, tổ đãi”. Theo chị, “duyên” chỉ mở cánh cửa đầu tiên hay người nghệ sĩ vẫn phải tự chứng minh mình bằng lao động và tài năng?

-Rõ ràng là vế sau. Người nghệ sĩ vẫn phải tự chứng minh mình bằng lao động và tài năng của mình. Tuy nhiên, tôi nói “tùy duyên, tổ đãi” với ý rằng nghề nào có thể chăm chỉ mà thành, còn với các nghề thuộc lĩnh vực văn hóa nghệ thuật thì vẫn cần có duyên may để có cơ hội bật sáng.

Trong nghề biên kịch, tác giả lặng thầm sau trang viết. Nếu kịch bản tôi viết ra không gặp được đạo diễn thấu hiểu và giỏi nghề, không gặp được dàn diễn viên cứng cáp, diễn hay, có tiếng tăm, đã chắc gì vở sẽ thành công?

Như gần đây nhất, khi tôi được đạo diễn Tuấn Khôi dàn dựng kịch bản Chung nhà ở Sân khấu Kịch Thiên Đăng, với dàn diễn viên gồm NSND Kim Xuân, NSƯT Thành Lộc, NSƯT Hữu Châu, Lê Phương, Trương Hạ, Thái Quốc, Lê Hoàng Giang, vở đã nhận được “cơn mưa” lời khen từ khán giả và những bài viết cảm nhận rất sâu sắc, thấu đáo từ những người có nghề. Nếu không phải “hữu duyên” thì sao tôi được như vậy?

Nguyễn Thu Phương cùng các nghệ sĩ khởi công vở Chung nhà

Thật ra đến giờ này, sau gần 30 năm gắn bó với nghệ thuật sân khấu, tôi có thể nói mình là người khá may mắn, được “tổ đãi”, khi có cơ hội làm việc với khá nhiều tên tuổi đạo diễn lẫy lừng ngay từ những buổi đầu của nghề như NSƯT Đoàn Bá, NSND Trần Minh Ngọc, NSND Phạm Thị Thành, NSND Xuân Huyền, NSND Anh Tú…

Nhưng tôi không chỉ dừng lại ở việc ngồi chờ may mắn đến. Tôi luôn xác định vừa làm vừa học. Học từ trang viết, học trên sàn tập, trên sàn diễn, trên màn ảnh, cho đến học thực sự nghiêm túc, chính quy ở giảng đường. Trải dài qua mấy chục năm theo nghề, tôi đã tốt nghiệp cử nhân đạo diễn sân khấu và đạo diễn điện ảnh – truyền hình, bảo vệ thành công tấm bằng thạc sĩ Nghệ thuật và hiện đang là nghiên cứu sinh ngành Lý luận và Lịch sử Sân khấu.

Bạn hỏi về số lượng tác phẩm, thú thật có lúc tôi cũng siêng, ngồi viết Nhật ký Nghề để thống kê lại. Nhưng sau bận quá thì lơi lỏng dần, rồi nhiều quá không nhớ nổi, nên giờ với tôi, con số chỉ là tương đối. Chỉ biết rằng khi đã viết, đã bắt tay vào dàn dựng hay làm công việc nào đó, tôi luôn dốc lòng dốc sức hoàn thành với hết khả năng, tâm nguyện của mình. Mọi cơ hội công việc đối với tôi, dù lớn hay nhỏ, đều đáng quý trọng như nhau.

Trong nhiều tác phẩm của chị, người xem luôn bắt gặp những lát cắt về gia đình và thân phận phụ nữ. Điều gì trong cuộc sống khiến chị luôn trăn trở với những đề tài ấy?

Vì tôi cũng là phụ nữ mà! (cười) . Hơn nữa, được viết về gia đình, thân phận phụ nữ là thế mạnh của tôi, tôi như cá gặp nước. Còn nhớ khi kịch bản Nhà có ba chị em được đạo diễn NSND Xuân Huyền dựng cho Đoàn Kịch 1, Nhà hát Tuổi Trẻ, sau đêm công diễn đầu tiên ở Nhà hát Lớn Hà Nội, tôi nhận được “cơn mưa” tin nhắn, điện thoại chúc mừng từ giới báo chí và những người trong nghề.

Có nhà báo hỏi tôi rằng tôi là ai trong ba chị em của vở: Tú, Nhiên hay Quỳnh? Tôi đùa hỏi lại: “Bạn thấy tôi giống cô nào?”. Chắc giống cả ba, mỗi cô một chút. Phụ nữ, họ vẫn đang ở đó, trong cuộc đời này, trên thế giới này, xung quanh chúng ta.

Cho dù thời đại này hay thời đại nào, dù xã hội đã dần xóa nhòa những bất công, bất bình đẳng giới, dù phụ nữ ngày càng tự do, độc lập, ổn định và tự chủ, thoải mái, tự tin kiểm soát cuộc đời mình hơn, thì cũng không vì vậy mà họ dễ dàng thoát khỏi bao nhiêu định kiến cay nghiệt, những éo le, mắc míu đan cài của số phận. Trăn trở và viết về họ, với sự thấu hiểu, cảm thông, chia sẻ nỗi niềm nhiều nhất có thể, chính vì vậy là mục đích tôi hướng tới rất lâu dài.

Nhà văn Nguyễn Thu Phương trong vai trò giảng viên truyền kiến thức cho sinh viên

Tôi thấy mình đã đủ “độ chín” cho công việc “truyền lửa”

Có ý kiến cho rằng phụ nữ viết văn thường giàu cảm xúc nhưng dễ bị cảm xúc chi phối. Chị nhìn nhận thế nào? Chị có bao giờ phải trả giá cho sự nhạy cảm của một người cầm bút?

 -Điều đó quả không sai. Không giàu cảm xúc thì chắc sẽ khó sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật. Còn việc dễ bị cảm xúc chi phối thì cũng tùy trường hợp. Yêu ghét trong mỗi người là thứ tình cảm rất chủ quan. Vì sự chủ quan đó, người ta có thể mắc sai lầm và dẫn tới bị trả giá.

Nhưng với tôi thì chưa xảy ra tình trạng này, hoặc có lẽ do tôi cũng khá biết cách kiểm soát cảm xúc của mình. Ở trạng thái “sắp vượt ngưỡng” do bị cảm xúc chi phối, bản thân sẽ bật tín hiệu báo “dừng”. Mất mát sau đó có thể có. Nhưng chấp nhận những mất mát đó để vẫn tỉnh táo và nghiêm ngắn giữ được bản thân thì không phải bị trả giá. Đó đơn giản là sự lựa chọn của mình thôi.

Nhà văn Nguyễn Thu Phương hiện dành nhiều tâm huyết cho công tác nghiên cứu và giảng dạy

Chị từng ví người viết nhiều kịch bản liên tục giống như “con rắn tự ăn vào đuôi”. Trong thời đại AI và tốc độ sản xuất nội dung ngày càng nhanh, chị có nghĩ người viết đang bị cuốn vào vòng xoáy sáng tạo liên tục mà thiếu thời gian “sạc pin” cho cảm xúc?

-Như đã kể ở trên, tôi từng có những giai đoạn làm việc như điên, làm bất cần thân thể, đến nỗi sau đó rơi vào tình trạng bệnh tật kéo dài cả sáu năm trời, vào ra bệnh viện, mổ xẻ như cơm bữa. May lúc đó chưa có AI, chứ nếu không chắc chắn tôi bị tình nghi lạm dụng trí tuệ thông minh để sản xuất hàng loạt tác phẩm! (cười)

Chính từ giai đoạn đó của bản thân, tôi mạn phép suy đoán những người làm công việc sáng tạo ai cũng có một thời thăng hoa. Có thể dài ngắn khác nhau, nhưng đó là khi ta có thể viết ra, làm ra rất nhiều tác phẩm có giá trị mà vẫn độc đáo, riêng biệt, không bị như “con rắn tự ăn đuôi mình”.

Nhưng đã gọi là “một thời” thì sẽ có lúc cái thời ấy qua đi. Nếu ta vẫn phải chịu áp lực sáng tác tiếp, viết nhiều kịch bản liên tục để phục vụ kịp thời với tốc độ sản xuất nội dung quá cấp kỳ, gấp gáp như hiện nay, điều đó sẽ trở nên bất khả thi. Rất khó tránh khỏi việc tự “bào” chất xám của bản thân, nhân bản vô tính những thứ mà ta đã làm không chỉ một lần trước đó.

Mấy năm trước, tôi có dịp quay trở lại làm việc ở một tập đoàn truyền thông dạng “khủng”. Tôi xác định vừa làm vừa học, không lấy tâm lý “cây đa cây đề” để coi thường lớp trẻ. Và thật sự tôi đã bị “choáng” với sức làm việc của các em 8X, 9X và các “cháu” thế hệ 2K.

Các bạn trẻ kiêm nhiệm nhiều đầu việc, làm ngoài giờ thường xuyên, buông tay này bắt tay kia. Thậm chí ăn ngủ, gắn bó với công ty hầu như toàn thời gian nên đã chọn giải pháp tình yêu, hôn nhân với… đồng nghiệp cùng công ty luôn cho tiện. Tôi thật sự không chịu nổi áp lực sản xuất chương trình truyền hình, truyền thông dày đặc cỡ đó, lớp lớp chồng lên nhau, không kịp có cả thời gian ngừng lại để suy ngẫm về những thứ mình đã sáng tạo ra. Chỉ quay cuồng trong KPI và những con số rating khán giả trồi sụt, nhảy múa. Nên rốt cuộc tôi đành tạm biệt công ty, dù đã nhận được rất nhiều sự trân trọng từ mọi người ở đó.

“Bạn sẽ không kham nổi đâu, và khi biết là không kham nổi thì hãy nên dừng lại, kéo giãn mọi thứ ra cho chậm nhịp, vừa với sức của mình thôi”, tôi tự nhủ mình như vậy.

Nhà văn Nguyễn Thu Phương tại lớp khai giảng Ngiên cứu sinh cùng cô giáo Viện trưởng Viện văn hoá , nghệ thuât, thể thao, du lịch Việt Nam

Từ sau tập truyện ngắn Khỏa thân trắng, rồi Thành phố hoa hồng xanh, đến nay độc giả chưa thấy chị ra mắt tập sách mới. Vì sao chị ngưng lại khá lâu với văn chương? Sau nhiều năm quan sát xã hội, điều gì ở con người hôm nay khiến chị muốn viết nhất nhưng vẫn chưa có dịp?

-Tôi cứ tưởng lần ngưng lặng chín năm với văn chương trước khi Khỏa thân trắng ra đời năm 2015, rồi Thành phố hoa hồng xanh năm 2020, thì mình sẽ cố gắng lấy lại nhịp sáng tác văn học.

Nhưng cũng khó nói được. Thành phố hoa hồng xanh nằm trong bộ sách đầu tư trọng điểm mang tên Thành phố Hồ Chí Minh – Khát vọng vươn cao, nhằm kỷ niệm 45 năm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Thời điểm phát hành năm 2020 lại trùng với giai đoạn dịch Covid-19 căng thẳng, các chương trình ra mắt sách hoành tráng bị hoãn lại, dẫn đến thông tin đại chúng về tập truyện của tôi cũng bị hạn chế. Nội dung tập truyện ngắn tái hiện những góc nhìn sinh động, chân thực, gần gũi và đầy ý nhị về cuộc sống cùng con người TP.HCM, nơi tôi đã sống và gắn bó hơn năm chục năm của cuộc đời mình.

Sự ngưng lặng tiếp tục của tôi cũng có lý do. Sau dịch Covid-19, tôi tập trung việc học cao học và hoàn tất tấm bằng Thạc sĩ Nghệ thuật. Sau đó, tôi tập trung cho công việc giảng dạy tại Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.

Việc đi dạy cho tôi rất nhiều niềm vui và ý nghĩa của sự tiếp nối kiến thức, kỹ năng sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật. Tôi thấy mình đã đủ “độ chín” cho công việc “truyền lửa” này: vừa có đủ kiến thức từ việc học tập chính quy, bài bản, vừa có trải nghiệm “thực chiến” đến mấy chục năm lao động nghệ thuật trong nhiều lĩnh vực, đảm nhận nhiều loại công việc. Hiện tại, tôi đang là nghiên cứu sinh trong lĩnh vực nghệ thuật sân khấu.

Còn sau nhiều năm quan sát cuộc sống, điều khiến tôi muốn viết nhất nhưng vẫn chưa có dịp viết, chắc có lẽ là những câu chuyện về thế hệ 7X đời đầu của chúng tôi với những bạn trẻ rất trẻ của thế hệ 2K mười mấy. Khoảng cách thế hệ và khoảng cách thời đại, đó là vấn đề của những người “lớn tuổi” với lứa con cháu mình. Tôi nghĩ đây là một câu chuyện rất đáng để viết.

Xin cảm ơn chị về cuộc trò chuyện thú vị