Công việc kinh doanh có thể mang theo những tín hiệu về tham vọng, thời gian và vai trò xã hội khi một phụ nữ được người khác đánh giá. Ảnh minh họa: Sommart Sopon/Pexels.

Một người phụ nữ giới thiệu mình đang điều hành doanh nghiệp. Một người khác có tuổi, thu nhập, ngoại hình và nhiều đặc điểm tương tự nhưng giới thiệu nghề nghiệp là quản lý. Nếu hai hồ sơ cùng chủ động làm quen với nam giới trên một nền tảng hẹn hò, nghề nghiệp có làm thay đổi khả năng nhận được phản hồi?

Ba nhà nghiên cứu Di Tong, Xiumei Li và Haemin Dennis Park đã biến câu hỏi này thành một loạt thực nghiệm. Công trình được công bố trên Journal of Business Venturing, tập 41, số 5 tháng 9/2026. Thay vì chỉ hỏi mọi người nghĩ gì về nữ doanh nhân, nhóm tác giả thực hiện hai thí nghiệm thực địa trên một nền tảng hẹn hò trực tuyến lớn tại Trung Quốc, sau đó bổ sung một thí nghiệm khảo sát. 

Kết quả đặt ra một góc nhìn ít được nhắc tới khi nói về phụ nữ khởi nghiệp. Những rào cản đối với nữ doanh nhân có thể không chỉ nằm ở vốn, thị trường, mạng lưới kinh doanh hay cơ hội phát triển doanh nghiệp. Trong bối cảnh nghiên cứu này, vị thế nghề nghiệp còn liên quan đến cách họ được nhìn nhận khi bắt đầu một mối quan hệ riêng tư.

Cùng một phụ nữ, thay đổi thông tin nghề nghiệp

Ở thí nghiệm thực địa đầu tiên, nhóm nghiên cứu xây dựng các hồ sơ có những đặc điểm được kiểm soát, sau đó thay đổi thông tin nghề nghiệp giữa “doanh nhân” và “quản lý”. Hồ sơ nữ được thiết kế ở tuổi 26, cao 165 cm và thuộc nhóm thu nhập 20.000–50.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Việc giữ nhiều đặc điểm giống nhau giúp nhóm tác giả tập trung vào tác động của thông tin nghề nghiệp thay vì so sánh những con người vốn khác nhau. 

Trong tổng số 1.408 quan sát của thí nghiệm đầu tiên, tin nhắn từ hồ sơ nữ doanh nhân có xác suất nhận phản hồi thấp hơn 6,7 điểm phần trăm so với hồ sơ nữ quản lý. Với các hồ sơ nam, nghiên cứu không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê tương tự giữa doanh nhân và quản lý. 

Đây là một chi tiết quan trọng. Kết quả không đơn giản nói rằng nghề kinh doanh khiến một người trở nên kém hấp dẫn khi hẹn hò. Trong thiết kế thí nghiệm này, bất lợi xuất hiện ở hồ sơ nữ nhưng không được ghi nhận tương tự ở hồ sơ nam.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng không cho phép kết luận rằng đàn ông nói chung không muốn hẹn hò với nữ doanh nhân. Mẫu được thực hiện trên một nền tảng trực tuyến tại Trung Quốc và đo phản ứng ở giai đoạn bắt đầu làm quen. Nó không đo khả năng duy trì quan hệ, kết hôn hay mức độ hài lòng trong một mối quan hệ lâu dài. Càng không thể lấy tỷ lệ của nghiên cứu này làm tỷ lệ cho phụ nữ Việt Nam.

Thông tin về nghề nghiệp có thể ảnh hưởng đến phản ứng ở giai đoạn bắt đầu làm quen trên các nền tảng hẹn hò trực tuyến. Ảnh minh họa.

Khác biệt xuất hiện rõ hơn với người muốn phát triển doanh nghiệp

Thí nghiệm thứ hai đi thêm một bước. Nhóm nghiên cứu phân biệt hai hình ảnh nữ doanh nhân khác nhau, một người sáng lập công ty công nghệ có định hướng tăng trưởng và một người sở hữu cửa hàng hoa, đại diện cho hình thức kinh doanh thiên về lối sống.

Kết quả cho thấy bất lợi chủ yếu xuất hiện đối với nữ doanh nhân theo đuổi hoạt động kinh doanh định hướng tăng trưởng, trong trường hợp này là người sáng lập startup công nghệ. Nữ chủ cửa hàng hoa không chịu mức bất lợi tương tự. Thí nghiệm khảo sát bổ sung cũng cho kết quả nhất quán với hướng phát hiện này. 

Chi tiết ấy làm thay đổi cách đọc nghiên cứu. Vấn đề không chỉ nằm ở nhãn “doanh nhân”. Cách một nghề nghiệp gợi lên hình ảnh về tham vọng, mức độ dấn thân, thời gian dành cho công việc và vai trò xã hội của người phụ nữ có thể liên quan tới cách cô ấy được đánh giá trong một quan hệ tiềm năng.

Nhóm tác giả đưa ra bằng chứng mang tính gợi ý về hai cơ chế có thể liên quan đến kết quả. Một là sự không tương thích giữa những đặc điểm thường gắn với hình ảnh doanh nhân như quyết đoán, tham vọng, tự tin với khuôn mẫu giới truyền thống dành cho phụ nữ. Hai là lo ngại rằng một người theo đuổi doanh nghiệp tăng trưởng sẽ dành nhiều thời gian cho công việc và ít thời gian hơn cho gia đình. Các tác giả thận trọng gọi đây là những cơ chế có bằng chứng gợi ý, không khẳng định chúng giải thích toàn bộ kết quả. 

Cách phân biệt này đặc biệt quan trọng. Nếu bỏ qua nó, rất dễ biến nghiên cứu thành một kết luận giật gân rằng “phụ nữ càng thành đạt càng khó tìm bạn đời”. Công trình không chứng minh điều đó.

Nam doanh nhân lại phản ứng khác

Một phát hiện khác khiến bức tranh bớt đơn tuyến. Khi người nhận tin nhắn cũng là doanh nhân, bất lợi của hồ sơ nữ doanh nhân không những giảm mà xu hướng còn đảo chiều.

Trong phân tích của thí nghiệm đầu tiên, khi người nhận không phải doanh nhân, hồ sơ nữ doanh nhân có xác suất nhận phản hồi thấp hơn hồ sơ nữ quản lý 15 điểm phần trăm. Nhưng khi người nhận cũng là doanh nhân, hồ sơ nữ doanh nhân lại có xác suất nhận phản hồi cao hơn 44 điểm phần trăm. 

Không nên hiểu con số này thành lời khuyên rằng nữ doanh nhân nên hẹn hò với nam doanh nhân. Nghiên cứu không đánh giá chất lượng hay độ bền của những mối quan hệ đó. Phát hiện chỉ cho thấy phản ứng đối với vị thế nghề nghiệp của phụ nữ thay đổi tùy người đánh giá.

Chính điểm này làm câu chuyện giới đáng bàn hơn. Một đặc điểm nghề nghiệp không tự nó tạo ra cùng một giá trị trong mọi quan hệ xã hội. Với người này, việc điều hành doanh nghiệp có thể gợi ra sự bận rộn hoặc không phù hợp với hình dung về vai trò gia đình. Với người khác có trải nghiệm nghề nghiệp tương tự, chính đặc điểm ấy lại có thể tạo ra sự tương đồng.

Nghiên cứu cho thấy bất lợi không xuất hiện giống nhau với mọi kiểu nghề nghiệp kinh doanh, vì vậy không thể quy kết chung cho phụ nữ thành đạt. Ảnh minh họa: Christina Morillo/Pexels.

Thành công nghề nghiệp và kỳ vọng trong đời sống riêng

Trong nhiều thảo luận về bình đẳng giới, công việc và gia đình thường được xem như hai không gian có thể tách biệt. Doanh nghiệp giải quyết chuyện cơ hội nghề nghiệp, còn lựa chọn bạn đời thuộc phạm vi cá nhân. Nghiên cứu của Di Tong và cộng sự gợi ý rằng đường biên ấy không hoàn toàn rõ.

Một nghề nghiệp có thể mang theo những tín hiệu xã hội. “Nhà sáng lập startup” không chỉ mô tả nguồn thu nhập mà còn có thể khiến người khác hình dung về tham vọng, thời gian làm việc, mức độ chấp nhận rủi ro và cách phân chia trách nhiệm gia đình. Khi những suy đoán ấy được đặt lên nam và nữ theo cách khác nhau, lựa chọn tưởng hoàn toàn riêng tư cũng có thể phản ánh những khuôn mẫu giới rộng hơn.

Nhưng đây cũng là chỗ cần tránh suy diễn. Nghiên cứu được thực hiện tại Trung Quốc, trên người dùng của một nền tảng hẹn hò và trong những tình huống được thiết kế để xác định tác động của thông tin nghề nghiệp. Chuẩn mực về hẹn hò, hôn nhân, gia đình và nữ doanh nhân có thể khác đáng kể giữa các xã hội. Không có căn cứ từ công trình này để nói phụ nữ kinh doanh tại Việt Nam đang chịu mức “phạt tình cảm” tương tự.

Giá trị của nghiên cứu nằm ở một câu hỏi rộng hơn. Khi phụ nữ bước vào những vai trò từng được gắn mạnh với nam giới, liệu xã hội chỉ điều chỉnh cách nhìn họ trong công việc, hay những kỳ vọng cũ vẫn tiếp tục xuất hiện trong đời sống riêng?

Câu trả lời từ nghiên cứu này chưa thể đại diện cho mọi phụ nữ và mọi mối quan hệ. Nhưng sự khác biệt giữa nữ quản lý, nữ sáng lập startup và nữ chủ một cửa hàng nhỏ cho thấy “thành đạt” cũng không phải một nhãn duy nhất. Điều đáng theo dõi tiếp theo là những đặc điểm nào của công việc thực sự làm thay đổi cách phụ nữ và nam giới được nhìn nhận, và sự khác biệt ấy còn tồn tại đến đâu khi chuẩn mực về nghề nghiệp và trách nhiệm gia đình tiếp tục thay đổi.