Ảnh minh họa: AI

Trong quá trình phân tích các trang bản thảo cổ được làm từ da động vật, nhóm nghiên cứu quốc tế do các nhà khoa học tại Đại học University College Dublin (UCD), Ireland dẫn đầu đã thu thập được những bằng chứng di truyền đầu tiên của virus đậu cừu, loại virus từng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các đàn gia súc ở châu Âu từ những thế kỷ trước.

Bản thảo cổ lưu giữ dấu vết virus

Bệnh đậu cừu là bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan rất nhanh, có thể khiến một đàn cừu mắc bệnh chỉ trong thời gian ngắn. Căn bệnh này đặc biệt nguy hiểm đối với cừu non, có thể gây tỷ lệ tử vong cao và làm suy giảm đáng kể sản lượng len, thịt và sữa.

Trong nghiên cứu đăng trên Science Advances, các nhà khoa học cho biết họ đã phát hiện DNA của virus này xuất hiện nhiều trong các bản thảo giá trị thời Trung cổ và đã tái dựng quá trình tiến hóa của loại virus này trong hơn 3.500 năm.

Một trong những cuốn tài liệu đáng chú ý nhất là York Gospels, bản thảo minh họa khoảng 1.000 năm tuổi và được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu còn tồn tại từ đầu thời kỳ Anglo-Saxon. Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện dấu vết virus trong cuốn Corpus Glossary của Corpus Christi College, Cambridge, một trong những cuốn từ điển tiếng Anh cổ nhất, cùng nhiều bản thảo khác ở Anh và lục địa châu Âu.

Ở một số bản thảo, DNA của virus xuất hiện trên nhiều trang khác nhau, cho thấy những con vật nhiễm bệnh có thể đã được sử dụng để lấy da làm giấy.

Giấy da thời Trung cổ thường được chế tác từ da cừu, dê hoặc gia súc. Vì vậy, vật liệu này không chỉ lưu giữ nội dung văn hóa mà còn có thể bảo tồn thông tin sinh học của con vật tại thời điểm bị giết, biến những bản thảo cổ thành một dạng “kho lưu trữ” về lịch sử dịch bệnh.

Những phát hiện bất ngờ

Không chỉ từ da cừu, DNA virus đậu cừu còn được tìm thấy trên các mảnh giấy làm từ da bê và da dê. Đây có thể là kết quả của những trường hợp virus lây nhiễm chéo giữa các loài hoặc do vật liệu bị lây nhiễm trong quá trình chế tác giấy da.

Theo ông Louis L’Hôte, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại UCD và tác giả chính của nghiên cứu, việc phát hiện DNA của các mầm bệnh cổ đại đã thay đổi đáng kể hiểu biết của con người về lịch sử bệnh truyền nhiễm.

Giấy da giờ đây có thể trở thành một nguồn dữ liệu mới, giúp giới khoa học lần tìm dấu vết các đợt dịch bệnh ở vật nuôi trong quá khứ.

Nhóm nghiên cứu cho rằng những bộ gene cổ đại cũng giúp làm rõ cách các mầm bệnh tiến hóa và tác động đến xã hội loài người. Riêng virus đậu cừu dường như đã ảnh hưởng đến các đàn cừu ở khu vực Á-Âu trong ít nhất 3.500 năm.

Để mở rộng nghiên cứu, các nhà khoa học đã kết hợp dữ liệu từ bản thảo thời Trung cổ với những mẫu răng cừu có niên đại từ thời Đồ đồng bởi răng có khả năng bảo tồn dấu vết di truyền của tình trạng nhiễm trùng trong hàng nghìn năm, qua đó cung cấp thêm bằng chứng về những đợt dịch bệnh trong quá khứ.

Khi so sánh các trình tự gene cổ với virus hiện đại, các nhà khoa học ước tính những dòng chính của nhóm capripoxvirus, gồm virus đậu cừu, virus đậu dê và virus gây bệnh viêm da nổi cục ở gia súc, đã phân tách khỏi nhau trong khoảng 11.500-3.700 năm trước.

Mốc thời gian này tương đồng với quá trình con người thuần hóa vật nuôi và sự di chuyển quy mô lớn của đàn cừu từ thảo nguyên Á-Âu vào châu Âu.

Ngày nay, virus đậu cừu vẫn là mối đe dọa đối với ngành chăn nuôi. Theo nhóm nghiên cứu, Hy Lạp hiện đang đối mặt với một đợt bùng phát dịch, gây thiệt hại kinh tế đáng kể.

Điều đáng chú ý là kết quả phân tích bộ gene cho thấy virus đậu cừu tương đối ổn định trong vài thiên niên kỷ qua, khác với virus đậu mùa ở người.

“Điều này có nghĩa là những thay đổi di truyền xảy ra trước giai đoạn này có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình virus tiến hóa để thích nghi với vật chủ”, Louis L’Hôte cho biết.

Theo ông, việc tìm hiểu những thay đổi đó có thể giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về nguồn gốc, khả năng thích nghi của virus và tìm ra phương án kiểm soát bệnh hiệu quả hơn trong tương lai.