Sinh viên Lê Thị Hương Ly, ngành Khoa học Máy tính, Trường Đại học CMC, đồng tác giả công trình nghiên cứu hệ thống hỏi đáp pháp lý LegalQA. Ảnh: Trường Đại học CMC.

Để câu trả lời không đứng ngoài văn bản pháp luật

Đặt một câu hỏi pháp lý bằng ngôn ngữ đời thường không giống tìm kiếm một từ khóa trong văn bản. Người hỏi có thể mô tả thiếu dữ kiện, dùng từ không chính xác, hoặc đưa kèm hình ảnh của giấy tờ cần làm rõ. Ở chiều ngược lại, một hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra câu trả lời trôi chảy nhưng sẽ trở nên rủi ro nếu không xác định được căn cứ nằm ở điều, khoản và văn bản nào.

Đó là bài toán mà sinh viên Lê Thị Hương Ly, ngành Khoa học Máy tính, Trường Đại học CMC, cùng Nguyễn Quang Hà lựa chọn khi phát triển LegalQA trong năm học 2025–2026. Tên đầy đủ của đề tài là “Xây dựng hệ thống hỏi đáp pháp lý đa phương thức tiếng Việt”.

Thay vì chỉ xây một chatbot nhận câu hỏi văn bản rồi sinh câu trả lời, nhóm đặt thêm yêu cầu về khả năng xử lý đa phương thức và liên kết kết quả với căn cứ pháp lý. Hệ thống được thiết kế để người dùng có thể đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ tự nhiên, trong đó bài toán nghiên cứu còn tính đến việc kết hợp thông tin từ hình ảnh.

Một thành phần đáng chú ý là đồ thị tri thức dùng để quản lý quan hệ giữa các văn bản pháp luật. Cách tổ chức này nhằm giúp hệ thống xác định mối liên hệ giữa những quy định có liên quan, theo dõi tình trạng văn bản và đưa phần căn cứ tới cấp điều, khoản thay vì chỉ tạo một câu trả lời không cho thấy nó xuất phát từ đâu.

Ở đây cần phân biệt giữa mục tiêu thiết kế và mức độ hệ thống đã được kiểm chứng. Những thông tin công bố hiện có cho thấy nhóm đã xây dựng, thử nghiệm LegalQA và trình bày sản phẩm tại cuộc thi nghiên cứu khoa học của trường. Chưa có dữ liệu công khai đủ chi tiết để kết luận hệ thống đạt một mức độ chính xác cụ thể khi tư vấn pháp luật trong điều kiện sử dụng thực tế.

Lê Thị Hương Ly bên áp phích giới thiệu đề tài chatbot hỗ trợ tư vấn tuyển sinh của Trường Đại học CMC, công trình được thực hiện trước LegalQA. Ảnh: Trường Đại học CMC.

Hai mùa nghiên cứu với hai bài toán chatbot khác nhau

LegalQA không phải lần đầu Hương Ly tham gia xây dựng một hệ thống hỏi đáp. Trong năm học 2024–2025, cô cùng Nguyễn Quang Hà và Trần Lý Chí thực hiện đề tài chatbot hỗ trợ tư vấn tuyển sinh của Trường Đại học CMC. Đề tài này nhận Giải Khuyến khích và Giải Ấn tượng tại hội nghị nghiên cứu khoa học sinh viên của trường.

Sang năm học tiếp theo, Hương Ly và Nguyễn Quang Hà chuyển sang một miền dữ liệu khó hơn. Với pháp luật, yêu cầu không chỉ nằm ở việc hiểu câu hỏi hay tạo câu trả lời dễ đọc. Một quy định có thể liên hệ tới văn bản khác, bị sửa đổi hoặc thay thế; vì vậy việc xác định căn cứ và trạng thái của văn bản trở thành một phần của bài toán kỹ thuật.

Sinh viên Lê Thị Hương Ly tại Hội nghị Sinh viên Nghiên cứu khoa học Trường Đại học CMC năm học 2025–2026. Đề tài LegalQA do cô cùng Nguyễn Quang Hà thực hiện nhận giải Nhất và giải Ấn tượng. Ảnh: Trường Đại học CMC.

Nhóm chọn cách đặt đồ thị tri thức vào cấu trúc LegalQA để biểu diễn những mối quan hệ này. Hướng tiếp cận đó cũng cho thấy một thay đổi trong cách lựa chọn vấn đề của Hương Ly sau hai mùa nghiên cứu. Nếu chatbot tuyển sinh xử lý một phạm vi thông tin tương đối hẹp, hệ thống hỏi đáp pháp lý buộc nhóm phải quan tâm đồng thời tới truy xuất thông tin, mô hình ngôn ngữ, dữ liệu đa phương thức và cơ chế kiểm soát nguồn trả lời.

Cuối tháng 5/2026, LegalQA giành Giải Nhất và Giải Ấn tượng tại Cuộc thi Sinh viên Nghiên cứu khoa học Trường Đại học CMC năm học 2025–2026. Công trình sau đó được trường lựa chọn tham gia xét Giải thưởng khoa học và công nghệ dành cho sinh viên của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong năm 2026. Đây mới là giai đoạn tham gia xét giải, không đồng nghĩa đề tài đã đoạt giải ở cấp Bộ.

Lê Thị Hương Ly tại Viện Nghiên cứu Ứng dụng Công nghệ CMC (CMC ATI), nơi cô tham gia làm việc trong thời gian học đại học. Ảnh: Trường Đại học CMC.

Hướng đi được nối tiếp ngoài lớp học

Sinh viên Lê Thị Hương Ly hiện còn làm việc tại Viện Nghiên cứu Ứng dụng Công nghệ CMC trong thời gian học đại học. Chi tiết này đáng chú ý hơn những bảng thành tích học tập nếu đặt trong mạch phát triển chuyên môn của cô. Công việc nghiên cứu và môi trường doanh nghiệp cho phép những kỹ năng liên quan đến dữ liệu, mô hình AI và phát triển hệ thống tiếp tục được thử trong các bài toán khác ngoài một cuộc thi sinh viên.

Hương Ly từng học chuyên Văn trong nhiều năm trước khi lựa chọn Khoa học Máy tính ở bậc đại học. Tuy nhiên, sự chuyển hướng ấy chỉ là phần nền của câu chuyện. Sau hai năm liên tiếp tham gia các đề tài chatbot, điểm có thể quan sát rõ hơn là cách cô đi dần từ một hệ thống phục vụ phạm vi thông tin của trường đại học sang bài toán mà độ tin cậy của thông tin trở thành yêu cầu cốt lõi.

LegalQA vẫn là một công trình sinh viên và những thông tin đã công bố chưa đủ để xem nó như một công cụ tư vấn pháp lý hoàn chỉnh. Nhưng chính giới hạn đó xác định khá rõ chặng tiếp theo của bài toán. Muốn đi xa hơn một sản phẩm trình diễn, hệ thống còn cần được đánh giá bằng bộ câu hỏi độc lập, kiểm tra khả năng cập nhật văn bản, đo tỷ lệ dẫn căn cứ đúng và xác định những trường hợp AI nên từ chối trả lời thay vì tạo ra một đáp án có vẻ hợp lý.

Đối với một sinh viên Khoa học Máy tính, đó cũng là phần khó hơn của việc đưa AI ra khỏi phòng thử nghiệm. Giá trị không chỉ nằm ở việc mô hình có thể trả lời, mà ở chỗ người dùng có thể kiểm tra được câu trả lời ấy dựa vào đâu.

LegalQA đang giải bài toán gì?

- Nhận câu hỏi pháp lý bằng ngôn ngữ tự nhiên và hướng tới xử lý dữ liệu đa phương thức.

- Liên kết câu trả lời với điều, khoản trong văn bản pháp luật.

- Dùng đồ thị tri thức để tổ chức quan hệ giữa các văn bản.

- Hướng tới kiểm soát tình trạng hiệu lực của căn cứ được sử dụng.

- Chưa có dữ liệu công khai đủ để khẳng định độ chính xác của hệ thống trong tư vấn pháp lý thực tế.