Người lao động xem xét báo cáo và dữ liệu trong quá trình làm việc. Ảnh minh họa: Mikhail Nilov/Pexels.

Có một thay đổi trong Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2025 dễ bị bỏ qua nếu chỉ nhìn đây là câu chuyện nghiệp vụ bảo mật. Từ ngày 1/3/2026, khi Luật số 117/2025/QH15 có hiệu lực, thông tin về “bình đẳng giới” được đưa ra khỏi phạm vi bí mật nhà nước. Chính Cổng Thông tin điện tử Chính phủ khi giới thiệu luật mới đã liệt kê bình đẳng giới cùng dân số, trẻ em và một số nhóm thông tin khác thuộc diện được loại khỏi phạm vi này.

Điểm thay đổi cần được hiểu chính xác. Luật năm 2018 trước đây không quy định rằng mọi thông tin liên quan đến bình đẳng giới đều là bí mật. Điều 7 của luật cũ đưa “tình hình phức tạp về lao động, trẻ em, tệ nạn xã hội, bình đẳng giới” vào phạm vi thông tin về lao động, xã hội có khả năng được xác định là bí mật nhà nước; việc xác định cụ thể vẫn phải căn cứ danh mục và mức độ mật theo luật.

Bởi vậy, thay đổi năm 2026 không nên được diễn giải thành “từ nay mọi dữ liệu giới đều phải công khai”. Ý nghĩa chính xác hơn là "Bình đẳng giới không còn là một nhóm thông tin nằm trong phạm vi có thể được xác định bí mật nhà nước chỉ trên căn cứ lĩnh vực này". Luật mới còn bổ sung quy định nghiêm cấm xác định bí mật nhà nước đối với thông tin không thuộc danh mục bí mật nhà nước.

Một thay đổi pháp lý tưởng như kỹ thuật vì thế mở ra câu hỏi lớn hơn: khi rào cản về phạm vi bí mật đã được thu hẹp, dữ liệu bình đẳng giới sẽ được công bố và sử dụng như thế nào để người dân có thể nhìn thấy chính sách đang tác động khác nhau tới phụ nữ và nam giới?

Ra khỏi phạm vi mật mới chỉ là bước đầu

Năm 2026 còn xuất hiện một mảnh ghép pháp lý khác. Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/9/2026. Luật xác lập nguyên tắc công dân được tiếp cận thông tin của cơ quan, đơn vị, trừ các nhóm không được tiếp cận hoặc chỉ được tiếp cận có điều kiện. Trong nhóm phải công khai có cơ sở dữ liệu quốc gia ngành, lĩnh vực và thông tin thống kê về ngành, lĩnh vực quản lý.

Hai thay đổi không đồng nghĩa mọi bảng số liệu về giới tự động phải xuất hiện trên mạng. Luật Tiếp cận thông tin vẫn loại trừ bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân, đời sống riêng tư, bí mật gia đình và những thông tin thuộc các trường hợp hạn chế khác. Vì vậy, điều quan trọng không phải chuyển từ “đóng” sang “mở” một cách tuyệt đối, mà xác định rõ thông tin nào phục vụ giám sát chính sách cần được công khai và thông tin nào về từng cá nhân phải tiếp tục được bảo vệ.

Đây là ranh giới đặc biệt quan trọng với dữ liệu giới. Số liệu tổng hợp về tỷ lệ tham gia lao động, thu nhập, vị trí quản lý, thời gian làm công việc chăm sóc hay khả năng tiếp cận dịch vụ có thể giúp nhận diện khoảng cách giữa các nhóm. Nhưng hồ sơ của một người bị bạo lực, thông tin sức khỏe, địa chỉ hay dữ liệu đủ chi tiết để nhận diện cá nhân lại cần cơ chế bảo vệ khác. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 đã có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.

Hoạt động mua bán tại chợ Đồng Xuân, Hà Nội. Ảnh minh họa cho bối cảnh kinh tế đời sống, không phải nhân vật trong số liệu của bài. Ảnh: Lucas Tran/Pexels.

Điều đó cũng cho thấy công khai và bảo vệ quyền riêng tư không phải hai mục tiêu đối nghịch. Một hệ thống dữ liệu tốt phải làm được cả hai: cung cấp đủ thông tin tổng hợp để xã hội kiểm chứng chính sách nhưng không biến người dân thành đối tượng có thể bị nhận diện từ những bảng số liệu quá chi tiết.

Bài toán này liên hệ trực tiếp với yêu cầu có dữ liệu để ra quyết định ở cấp cơ sở. Phụ Nữ Mới gần đây đã phân tích việc cán bộ bình đẳng giới cấp xã cần dữ liệu phân tách theo giới để nhận diện chính sách tác động khác nhau tới nữ và nam, thay vì chỉ hoàn thành báo cáo định kỳ.

Có số liệu chưa đủ nếu không nhìn thấy khoảng cách

Việt Nam đã có Bộ chỉ tiêu thống kê phát triển giới của quốc gia theo Thông tư 10/2019/TT-BKHĐT. Văn bản này xác định rõ dữ liệu thống kê giới là cơ sở giám sát, đánh giá tình hình phát triển giới, sự tiến bộ của phụ nữ và bình đẳng giới, đồng thời đáp ứng nhu cầu sử dụng thông tin của cơ quan, tổ chức và cá nhân. Thông tư còn giao nhiệm vụ tổng hợp để công bố, phổ biến thông tin thống kê giới và xây dựng cơ sở dữ liệu thống kê giới quốc gia.

Như vậy, vấn đề tiếp theo không đơn giản là “có dữ liệu hay không”. Giá trị của dữ liệu phụ thuộc vào mức độ chi tiết và khả năng so sánh.

Một con số cho biết bao nhiêu người đang có việc làm có thể hữu ích. Nhưng để nhìn từ góc giới, cần biết nữ và nam khác nhau ra sao về loại việc làm, vị trí, thu nhập hoặc khả năng tiếp cận bảo hiểm. Một tỷ lệ chung về cán bộ lãnh đạo chưa cho biết sự hiện diện của phụ nữ khác nhau thế nào giữa trung ương, tỉnh và cấp cơ sở. Một con số tổng hợp về người sử dụng dịch vụ hỗ trợ cũng chưa chắc cho thấy nhóm nào đang khó tiếp cận nhất.

Dữ liệu càng được phân tách hợp lý theo giới tính, tuổi, khu vực cư trú và các đặc điểm có liên quan tới chính sách, khả năng nhìn ra điểm nghẽn càng cao. Tuy nhiên, mức phân tách phải dừng trước ngưỡng có thể nhận diện cá nhân, nhất là với địa bàn nhỏ hoặc những vấn đề nhạy cảm.

Đó là lý do việc công bố không nên được đánh giá bằng số lượng báo cáo đăng lên cổng thông tin. Một tập PDF hàng trăm trang, một bảng số liệu không thể tải xuống hoặc chỉ có tổng số chung vẫn có thể khiến người cần phân tích rất khó sử dụng.

Phụ Nữ Mới từng tổng hợp kết quả thực hiện các mục tiêu quốc gia về bình đẳng giới, trong đó hệ thống chỉ tiêu được dùng để xác định lĩnh vực nào đã tiến lên và lĩnh vực nào vẫn còn khoảng cách. Chính việc có số liệu theo thời gian mới cho phép đánh giá chính sách bằng kết quả thay vì bằng số hoạt động đã tổ chức.

Công khai dữ liệu để chính sách có thể bị kiểm chứng

Từ góc độ quản trị, dữ liệu giới không chỉ phục vụ cơ quan chuyên trách về bình đẳng giới. Bộ phận lao động cần dữ liệu để xem phụ nữ và nam giới có tiếp cận việc làm giống nhau không; ngành giáo dục cần biết lựa chọn ngành nghề đang phân hóa ra sao; chính sách dân số cần nhìn cả trách nhiệm chăm sóc của cha và mẹ; đầu tư giao thông phải biết người sử dụng không gian công cộng có nhu cầu và rủi ro khác nhau thế nào.

Nếu các dữ liệu này chỉ nằm riêng trong từng cơ quan, công bố chậm hoặc thiếu khả năng đối chiếu, việc lồng ghép giới dễ dừng ở yêu cầu thủ tục.

Nhóm nhân viên trao đổi công việc tại TP.HCM. Ảnh minh họa: Van Tay Media/Pexels.

Một hướng thực tế là xây dựng danh mục dữ liệu bình đẳng giới cần công khai định kỳ, gắn mỗi chỉ tiêu với cơ quan chịu trách nhiệm, thời điểm cập nhật, phương pháp tính và định dạng dữ liệu. Với số liệu có thể công bố, nên ưu tiên bảng có thể tải và xử lý thay vì chỉ đưa hình ảnh hoặc tài liệu quét. Các thay đổi phương pháp thống kê cũng cần được giải thích để tránh so sánh những con số thực chất không cùng phạm vi.

Ở chiều ngược lại, quy trình công khai phải có bước đánh giá nguy cơ nhận diện lại cá nhân. Điều này đặc biệt cần thiết với dữ liệu bạo lực trên cơ sở giới, sức khỏe sinh sản, trẻ em hoặc nhóm có số lượng rất nhỏ. Minh bạch chính sách không thể đánh đổi bằng quyền riêng tư của người dân.

Việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới trong chương trình lập pháp năm 2026 càng làm yêu cầu dữ liệu trở nên đáng theo dõi. Nếu pháp luật mới muốn chuyển từ bình đẳng trên nguyên tắc sang đánh giá kết quả thực chất, cơ quan quản lý phải biết chênh lệch nằm ở đâu, nhóm nào được hưởng lợi và nhóm nào vẫn chưa tiếp cận được chính sách.

Bước tiến của Luật Bảo vệ bí mật nhà nước vì vậy không nằm ở việc tạo thêm một khẩu hiệu về minh bạch. Giá trị của nó chỉ hiện rõ khi thông tin trước đây có thể gặp rào cản phân loại được chuyển thành dữ liệu đúng, đủ, cập nhật và có thể sử dụng.

Không phải mọi khác biệt giữa phụ nữ và nam giới đều là bất bình đẳng. Nhưng nếu dữ liệu không được nhìn thấy, xã hội cũng khó biết khác biệt nào xuất phát từ lựa chọn, khác biệt nào đến từ rào cản và chính sách nào thực sự thu hẹp được khoảng cách. Đưa thông tin bình đẳng giới ra khỏi phạm vi bí mật nhà nước mới mở cánh cửa pháp lý; phần việc tiếp theo là biến quyền tiếp cận thành khả năng kiểm chứng chính sách trong thực tế.

Không còn thuộc phạm vi bí mật không có nghĩa mọi dữ liệu đều công khai

- Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2025 đã đưa thông tin về bình đẳng giới ra khỏi phạm vi bí mật nhà nước.

- Luật Tiếp cận thông tin năm 2026 quy định nhiều loại thông tin, trong đó có thông tin thống kê ngành, lĩnh vực, phải được công khai.

- Dữ liệu cá nhân, đời sống riêng tư và những thông tin thuộc diện pháp luật bảo vệ vẫn không thể công bố tùy tiện.

Điểm cần hướng tới là công khai dữ liệu tổng hợp đủ để đánh giá chính sách, đồng thời bảo vệ thông tin có khả năng nhận diện từng cá nhân.