TS. Jayshree Seth vừa được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Hoa Kỳ (NAE). Ảnh: IF/THEN

Trong thế giới khoa học và kỹ thuật lĩnh vực lâu nay thường được nhìn nhận là “sân chơi” của nam giới việc một nhà khoa học nữ được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Hoa Kỳ (NAE) luôn là cột mốc đáng chú ý. Với TS. Jayshree Seth, nhà khoa học doanh nghiệp của Tập đoàn 3M (Mỹ), vinh dự này không chỉ ghi nhận những đóng góp chuyên môn xuất sắc, mà còn mang ý nghĩa rộng hơn đối với hành trình của phụ nữ trong khoa học.

Theo bà, phụ nữ giữ vai trò lãnh đạo trong khoa học hay kỹ thuật không nên bị coi là “ngoại lệ”. “Đó đơn giản là trạng thái tự nhiên của thời đại,” bà chia sẻ khi nói về sự thay đổi trong cách nhìn nhận vai trò của nữ giới trong các lĩnh vực STEM bao gồm khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học.

Việc được bầu vào NAE một trong những vinh dự cao nhất dành cho các nhà kỹ thuật tại Hoa Kỳ cũng là sự ghi nhận đối với hành trình nghiên cứu bền bỉ của TS. Seth. Bà hiện sở hữu hơn 80 bằng sáng chế liên quan đến vật liệu và công nghệ công nghiệp, nhiều trong số đó đã được ứng dụng rộng rãi trong sản xuất và đời sống.

Trong hơn hai thập kỷ làm việc tại 3M một trong những tập đoàn công nghệ và vật liệu hàng đầu thế giới TS. Seth đã tham gia nghiên cứu và phát triển nhiều nền tảng công nghệ tiên tiến. Các sáng chế của bà góp phần cải tiến vật liệu, nâng cao hiệu suất sản xuất và mở rộng khả năng ứng dụng của nhiều giải pháp kỹ thuật trong các ngành công nghiệp.

Tuy nhiên, theo bà, giá trị của khoa học không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay trên những công bố học thuật. Điều quan trọng hơn là khoa học phải được lan tỏa, truyền cảm hứng và mở ra cơ hội cho thế hệ kế tiếp.

Chính vì vậy, song song với công việc nghiên cứu, TS. Seth dành nhiều tâm huyết cho việc thúc đẩy giáo dục STEM và khuyến khích phụ nữ, đặc biệt là các bé gái, tự tin bước vào con đường khoa học.

Dù những tiến bộ về bình đẳng giới đã được ghi nhận trong nhiều lĩnh vực, phụ nữ trong STEM vẫn phải đối mặt với không ít thách thức. Theo TS. Seth, một trong những trở ngại lớn nhất chính là sự mất cân bằng về số lượng.

Trong nhiều ngành kỹ thuật và công nghệ cao, tỷ lệ nữ giới vẫn còn khá thấp. Điều này không chỉ là vấn đề thống kê, mà còn tác động đến cách xã hội hình dung về “hình mẫu nhà khoa học”.

Khi số lượng phụ nữ trong ngành còn hạn chế, hình ảnh “nhà khoa học điển hình” thường mặc nhiên gắn với nam giới. Những khuôn mẫu như “ai phù hợp với ngành kỹ thuật” hay “con đường nào dẫn đến thành công trong STEM” tuy không được phát biểu công khai nhưng lại tồn tại như những chuẩn mực ngầm, ảnh hưởng sâu sắc đến lựa chọn nghề nghiệp của nhiều người trẻ.

Trong bối cảnh đó, không ít phụ nữ vẫn kiên trì theo đuổi con đường mình lựa chọn dù phải vượt qua những định kiến vô hình. Theo TS. Seth, chính những trải nghiệm ấy giúp họ tích lũy bản lĩnh và sau này có thể trở thành người dẫn dắt, hỗ trợ thế hệ tiếp theo.

Tuy nhiên, bà cho rằng nỗ lực cá nhân là chưa đủ. Để phụ nữ có thể tiến xa hơn trong STEM, cần những thay đổi mang tính hệ thống.

Trong bộ ba cuốn sách Heart of Science (tạm dịch: Trái tim của khoa học), TS. Seth mô tả một “hệ sinh thái” gồm nhiều yếu tố có thể định hình hành trình của mỗi người trong lĩnh vực khoa học tất cả đều bắt đầu bằng chữ “E”.

Đó là Exposure (tiếp xúc), Encouragement (khích lệ), Education (giáo dục), Economics (kinh tế), Empowerment (trao quyền), Empathy (thấu cảm) và Ethics (đạo đức).

Theo bà, việc trẻ em được tiếp xúc sớm với khoa học có ý nghĩa rất lớn, bởi điều đó giúp các em đặc biệt là các bé gái nhận ra rằng STEM không phải là lĩnh vực xa vời. Khi giáo dục khoa học gắn với những vấn đề thực tiễn và phản ánh sự đa dạng của cộng đồng khoa học, học sinh sẽ dễ dàng nhìn thấy mình trong đó.

Khích lệ, theo bà, không chỉ là lời động viên mà còn là việc xây dựng môi trường học tập và làm việc nơi phụ nữ được hỗ trợ, được cố vấn và được bảo trợ để phát triển. Họ không chỉ được “mời tham gia”, mà còn được cân nhắc cho các vị trí lãnh đạo.

Trao quyền cũng là yếu tố quan trọng. Theo TS. Seth, phụ nữ không chỉ cần có “chỗ ngồi trên bàn”, mà cần có tiếng nói thực sự trong quá trình ra quyết định. Khi được tin tưởng và trao quyền lãnh đạo, họ có thể đóng góp đầy đủ năng lực và góc nhìn của mình cho sự phát triển khoa học.

Là nhà khoa học làm việc trong môi trường doanh nghiệp, TS. Seth luôn nhìn khoa học từ góc độ ứng dụng. Theo bà, một phát hiện khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi có thể chuyển hóa thành giải pháp cụ thể, mang lại thay đổi tích cực cho con người.

Quan điểm này cũng là lý do bà tham gia Hội đồng Sơ khảo của Giải thưởng VinFuture giải thưởng khoa học quốc tế tôn vinh những công trình có tác động tích cực đến đời sống nhân loại.

Trong quá trình đánh giá các đề cử, các nhà khoa học không chỉ xem xét tính chặt chẽ về học thuật mà còn đặt ra những câu hỏi quan trọng: công nghệ đó có cải thiện đời sống con người hay không, có khả năng nhân rộng hay không và liệu có bền vững trong dài hạn.

Theo TS. Seth, chính quá trình chuyển hóa tri thức từ phòng thí nghiệm ra đời sống mới là nơi thể hiện rõ nhất giá trị của khoa học.

Sự ra đời của VinFuture một giải thưởng khoa học quốc tế khởi nguồn từ Việt Nam nhưng mang tầm vóc toàn cầu được xem là dấu ấn đáng chú ý trong hệ sinh thái khoa học hiện nay. Không chỉ tôn vinh các công trình xuất sắc, giải thưởng còn góp phần thúc đẩy sự hình thành những trung tâm khoa học mới nổi, giúp các quốc gia từng bước chuyển từ vai trò tiếp nhận công nghệ sang chủ động kiến tạo công nghệ.

Đáng chú ý, VinFuture còn thiết kế hạng mục Giải Đặc biệt dành cho nhà khoa học nữ, nhằm tôn vinh những đóng góp nổi bật của phụ nữ trong khoa học. Theo TS. Seth, việc ghi nhận này không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh thành tựu mà còn giúp đưa những đóng góp của phụ nữ ra ánh sáng trên sân khấu khoa học toàn cầu, đồng thời tạo ra các hình mẫu truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.

Qua đó, giải thưởng cũng gửi đi một thông điệp rõ ràng: vai trò lãnh đạo của phụ nữ trong khoa học cần được nhìn nhận như điều bình thường chứ không phải là một ngoại lệ.

Theo TS. Seth, thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, từ biến đổi khí hậu đến các vấn đề y tế và công nghệ. Những thách thức này đòi hỏi các ý tưởng mới, góc nhìn đa dạng và sự hợp tác liên ngành.

Bà khuyến khích phụ nữ mạnh dạn theo đuổi đam mê khoa học, kiên trì với con đường mình lựa chọn và không ngại kết hợp những lĩnh vực khác nhau trong nghiên cứu.

“Khi các góc nhìn từ khoa học xã hội, nhân văn hay những ngành khác được đưa vào STEM, các giải pháp công nghệ sẽ trở nên toàn diện và gần gũi hơn với đời sống,” bà nói.

Câu chuyện của TS. Jayshree Seth cho thấy khi định kiến dần được tháo gỡ và cơ hội được mở rộng, khoa học sẽ trở thành không gian nơi mọi tài năng đều có thể tỏa sáng không phải vì giới tính, mà vì những giá trị mà họ đóng góp cho thế giới.