Ngày 10/4/2026, trong một tọa đàm về tòa án điện tử tại Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM, TS. Trịnh Thục Hiền, Phó Trưởng khoa Luật Kinh tế, trình bày một mô hình khá khác với lớp học luật quen thuộc: tòa án điện tử thông minh giả lập.

Ở đó, sinh viên không chỉ đọc quy phạm rồi giải một tình huống trên giấy. Môi trường thực hành được thiết kế để họ phải đối diện với chứng cứ điện tử, rủi ro dữ liệu, hợp đồng thông minh, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và những tình huống mà người làm luật ngày càng khó tách mình khỏi công nghệ. Mô hình này nằm trong LegalTech Hub của trường, đồng thời gắn với chuyên ngành cử nhân Luật và Công nghệ tuyển sinh từ năm 2026.

Đây chỉ là một phía trong công việc của nữ giảng viên. Ở một hướng tưởng như cách xa công nghệ, TS. Trịnh Thục Hiền còn là Giám đốc Dự án Lý thuyết pháp luật Nữ quyền tại UEL. Dự án được triển khai từ năm 2021, đưa những câu hỏi về giới, kinh nghiệm sống và quan hệ quyền lực vào nghiên cứu, giảng dạy và thực hành pháp luật.

Đặt hai hướng công việc cạnh nhau, có thể thấy một điểm chung: người học luật không thể chỉ biết một điều luật đang viết gì. Họ còn phải hiểu điều luật ấy vận hành thế nào khi xã hội thay đổi, ai có thể gặp bất lợi trong quá trình áp dụng và một công nghệ mới có tạo ra khoảng cách tiếp cận công lý hay không.

Khi hồ sơ vụ án không còn chỉ nằm trên giấy

Sự thay đổi của nghề luật diễn ra ngay ở những việc rất cụ thể. Hồ sơ có thể được số hóa, chứng cứ có thể nằm trong điện thoại hoặc hệ thống dữ liệu, giao dịch có thể được thực hiện bằng hợp đồng thông minh, còn AI có khả năng tham gia từ việc tìm kiếm tài liệu đến hỗ trợ phân tích.

Trong bài viết về đào tạo Luật và Công nghệ, TS. Trịnh Thục Hiền cho rằng người hành nghề luật trong môi trường mới cần nhiều hơn kiến thức pháp lý truyền thống. Họ phải đủ khả năng hiểu bản chất công nghệ, nhận diện rủi ro pháp lý và xã hội, đồng thời có thể làm việc với kỹ sư để đưa yêu cầu về pháp luật, đạo đức và trách nhiệm vào quá trình thiết kế sản phẩm.

Điểm này quan trọng bởi chuyển đổi số trong tư pháp không đồng nghĩa với đưa thêm máy tính vào tòa án. Tại tọa đàm tháng 4, các chuyên gia của UEL và ngành tòa án nêu cả những vấn đề về bảo mật hồ sơ, nguy cơ tấn công mạng, chuẩn hóa dữ liệu, khả năng tiếp cận của người dân và trách nhiệm khi AI tạo ra gợi ý sai. Mô hình đào tạo vì thế phải tập cho sinh viên nhìn công nghệ bằng tư duy pháp lý, thay vì chỉ học cách sử dụng một phần mềm.

TS. Trịnh Thục Hiền, Phó Trưởng khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM, trình bày mô hình tòa án điện tử thông minh giả lập tại tọa đàm ngày 10/4/2026. Ảnh: UEL.

Sinh viên có thể thực hành gì trong LegalTech Hub?

- Xử lý tình huống tấn công mạng và vi phạm dữ liệu.

- Tiếp cận việc trích xuất, đánh giá chứng cứ điện tử.

- Làm quen với hợp đồng thông minh.

- Thực nghiệm ứng dụng AI trong môi trường pháp lý.

- Mô phỏng quy trình tố tụng và vận hành tòa án điện tử.

Các nội dung trên được UEL công bố khi giới thiệu mô hình Tòa án điện tử thông minh giả lập và chương trình Luật và Công nghệ năm 2026.

Cách chuyển một vấn đề xã hội thành năng lực nghề nghiệp không phải câu chuyện riêng của ngành luật. Phụ nữ Mới gần đây cũng đặt vấn đề bình đẳng giới cần trở thành một năng lực trong đào tạo nghề nghiệp, thay vì chỉ là phần kiến thức bổ sung. Với luật học, yêu cầu này đi xa hơn bởi cách nhận diện hay bỏ qua một yếu tố giới có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lập luận, chính sách và quyền lợi của con người.

Đọc lại một bản án từ điều pháp luật chưa nhìn thấy

Mạch nghiên cứu về giới của TS. Trịnh Thục Hiền thể hiện rõ trong cuốn Hướng đến bản án nữ quyền Việt Nam, công trình do bà chủ biên. Hồ sơ thư viện ghi sách do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP.HCM xuất bản năm 2024, gồm 375 trang và được trình bày bằng tiếng Việt, tiếng Anh.

“Bản án nữ quyền” ở đây không phải một loại bản án riêng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Đó là một phương pháp học thuật: các nhà nghiên cứu trở lại những vụ án đã có, xem xét cách tình tiết được đánh giá, kinh nghiệm của các bên được nhìn nhận ra sao và liệu những khuôn mẫu về giới có ảnh hưởng đến lập luận pháp lý hay không.

Cuốn sách gồm phần nghiên cứu phương pháp và sáu bình luận án thuộc các lĩnh vực như bạo lực tình dục, thừa kế, hôn nhân - gia đình và lao động. Trong cuộc trao đổi với Tuổi Trẻ khi công trình ra mắt, TS Trịnh Thục Hiền nhấn mạnh lý thuyết pháp luật nữ quyền không có nghĩa mặc nhiên đứng về phía phụ nữ. Câu hỏi phải đặt ra là liệu có sự phân biệt, lệ thuộc hoặc bất lợi nào được tạo nên từ giới tính trong một tình huống pháp lý cụ thể hay không.

Cách tiếp cận này làm thay đổi điểm xuất phát của việc đọc một vụ án. Chẳng hạn, thay vì chỉ hỏi quy định về tài sản hoặc hôn nhân đã được áp dụng đúng chưa, nhà nghiên cứu còn có thể xem công việc chăm sóc không trả lương được nhìn nhận thế nào; mong muốn của một người trong quan hệ hôn nhân có thực sự được lắng nghe hay bị đặt sau kỳ vọng “giữ gìn gia đình”; một phong tục có khiến quyền của con gái về tài sản bị xem nhẹ hay không. Những ví dụ này được chính nữ giảng viên trao đổi khi lý giải phương pháp tiếp cận của nhóm nghiên cứu.

TS. Trịnh Thục Hiền, Phó Trưởng khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM, cùng ấn phẩm “Hướng đến bản án nữ quyền Việt Nam” do bà chủ biên. Ảnh: NVCC/Tuổi Trẻ.

Từ một dự án khởi đầu bằng trao đổi lý thuyết, hoạt động này dần đi về phía thực hành. Trang chính thức của Dự án Lý thuyết pháp luật Nữ quyền cho biết năm 2026 dự án bổ sung mô hình Gender Justice Moot Court, tức phiên tòa giả định tập trung vào công lý giới. Giai đoạn 2027–2030 còn dự kiến phát triển một nền tảng song ngữ về giới và pháp luật, liên kết với chương trình Luật và Công nghệ của UEL.

Một bước chuyển khác dự kiến diễn ra ngay trong tuần này. Hội thảo quốc tế Nữ quyền, Giới và Pháp luật 2026 được lên lịch ngày 18/9 tại TP.HCM, với chủ đề xây dựng pháp luật theo góc nhìn nữ quyền. Theo chương trình công bố trước sự kiện, trọng tâm được dịch chuyển từ việc chỉ phân tích, phê bình các quy định hiện hữu sang đặt câu hỏi một đạo luật có thể được thiết kế khác đi như thế nào nếu kinh nghiệm giới được tính đến từ đầu. TS. Trịnh Thục Hiền tham gia với vai trò Giám đốc dự án và thành viên hội đồng biên tập. Đây là chương trình dự kiến, chưa phải một sự kiện đã diễn ra.

Công việc của nữ giảng viên còn đi ra ngoài giảng đường. Cuối năm 2025, khi trao đổi về xử lý bạo lực gia đình, bà đề nghị nhìn hành vi bạo lực theo cả mô thức kiểm soát và tác động kéo dài, thay vì chỉ xem từng vụ việc tách rời. UEL cũng đăng ảnh bà tham gia tuyên truyền pháp luật cho phụ nữ ở khu vực nông thôn. Những hoạt động này cho thấy một tầng khác của nghiên cứu luật: lý thuyết chỉ có ý nghĩa khi giúp nhận diện được một vấn đề trong đời sống mà cách đọc thông thường có thể bỏ sót.

TS. Trịnh Thục Hiền, Phó Trưởng khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM, trong công việc chuyên môn. Ảnh: NVCC/Tuổi Trẻ.

Điểm đáng chú ý trong trường hợp TS Trịnh Thục Hiền không nằm ở việc ghép hai từ khóa đang được quan tâm là “AI” và “nữ quyền” vào luật học. Hai mạch công việc cho thấy một yêu cầu căn bản hơn đối với người làm nghề: pháp luật phải đủ khả năng phản ứng với những thay đổi của xã hội nhưng đồng thời phải biết kiểm tra chính những giả định ẩn trong cách mình nhìn con người.

Một sinh viên học cách xử lý chứng cứ điện tử và một sinh viên tập đọc lại một bản án dưới góc nhìn giới dường như đang làm hai việc khác nhau. Nhưng cả hai đều phải học cùng một kỹ năng: không coi hệ thống đang tồn tại là câu trả lời cuối cùng.