Nhiều năm qua, tại phòng thí nghiệm ngành Công nghệ Thực phẩm thuộc Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội, một nhóm nhà khoa học nữ đã bền bỉ theo đuổi hướng nghiên cứu ứng dụng xúc tác sinh học nhằm nâng cao giá trị nông sản Việt Nam.

Nhóm gồm 9 thành viên: PGS. Vũ Thu Trang, PGS. Hồ Phú Hà, PGS. Lương Hồng Nga, PGS. Phan Thanh Tâm, PGS. Nguyễn Thị Hạnh, TS. Đỗ Thị Yến, TS. Nguyễn Hải Vân, ThS. Bùi Uyển Diễm và ThS. Nguyễn Thị Hoài Đức.

Thủ tướng Phạm Minh Chính, Nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan trao Giải thưởng Kovalevskaia năm 2025 tặng tập thể các nhà khoa học nữ thuộc Khoa Kỹ thuật Thực phẩm, Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội

Những đóng góp của họ vừa được ghi nhận bằng Giải thưởng Kovalevskaia năm 2025, trao ngày 6/3 tại cuộc gặp mặt của Thủ tướng Chính phủ với các nữ lãnh đạo, nhà khoa học tiêu biểu nhân dịp kỷ niệm 116 năm Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3.

Trong ngành công nghệ thực phẩm, xúc tác sinh học sử dụng enzyme hoặc vi sinh vật để thúc đẩy phản ứng hóa học được xem như một công cụ quan trọng giúp biến đổi nguyên liệu tự nhiên thành những sản phẩm có giá trị cao hơn.

Nếu nông sản thô được ví như “viên đá quý còn nằm trong quặng”, thì các hệ enzyme chính là những “người thợ kim hoàn” tinh vi. Chúng có khả năng phân cắt các cấu trúc phức tạp ở cấp độ phân tử, giải phóng dưỡng chất, tạo hương vị đặc trưng hoặc hình thành các hợp chất sinh học mới mà các phương pháp chế biến truyền thống khó đạt được.

Nhìn vào một trái cây hay hạt gạo quen thuộc, phần lớn chúng ta chỉ thấy đó là thực phẩm thường ngày. Nhưng dưới góc nhìn của các nhà khoa học, mỗi loại nông sản lại chứa cả “kho tàng” hợp chất sinh học quý giá. Từ nhận thức đó, nhóm nghiên cứu đã phát triển nhiều quy trình công nghệ dựa trên xúc tác sinh học để phân giải, chuyển hóa hoặc tách chiết các hợp chất có giá trị từ nguyên liệu nông nghiệp.

Nhờ các hệ enzyme phù hợp, những nguyên liệu quen thuộc có thể được chuyển hóa thành các thành phần dinh dưỡng, chất chống oxy hóa hoặc nguyên liệu cho ngành thực phẩm và dược phẩm.

Một điểm đáng chú ý trong hướng nghiên cứu của nhóm là khai thác giá trị từ phụ phẩm nông nghiệp.

Trong quá trình chế biến thực phẩm, lượng phụ phẩm phát sinh thường rất lớn. Trước đây, phần lớn các phụ phẩm này chỉ được dùng làm thức ăn chăn nuôi, phân bón hoặc bị thải bỏ, gây áp lực lên môi trường.

Tuy nhiên, theo các nhà khoa học, nhiều phụ phẩm thực chất lại chứa các hợp chất sinh học có giá trị như polyphenol, chất chống oxy hóa hay chất xơ sinh học. Thông qua các hệ enzyme và quy trình xúc tác sinh học, những thành phần này có thể được tách chiết hoặc chuyển hóa thành nguyên liệu cho thực phẩm chức năng, đồ uống dinh dưỡng hay các sản phẩm thực phẩm có lợi cho sức khỏe.

Cách tiếp cận này không chỉ giúp gia tăng giá trị kinh tế của nông sản mà còn góp phần giảm thiểu chất thải, phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn.

Song song với việc khai thác phụ phẩm, nhóm cũng nghiên cứu các giải pháp cải thiện chất lượng và giá trị dinh dưỡng của thực phẩm. Trong nhiều trường hợp, enzyme giúp phân giải các hợp chất phức tạp, từ đó giúp cơ thể hấp thu dưỡng chất dễ dàng hơn; ở những ứng dụng khác, enzyme có thể cải thiện cấu trúc và hương vị sản phẩm, tăng sức hấp dẫn đối với người tiêu dùng.

Điểm nổi bật trong các nghiên cứu của nhóm là khả năng ứng dụng vào thực tiễn sản xuất. Nhiều công nghệ đã được chuyển giao cho doanh nghiệp, giúp tối ưu hóa quy trình chế biến, giảm tiêu thụ năng lượng và tạo ra các sản phẩm thân thiện với môi trường.

9 nhà khoa học nữ ngành Công nghệ Thực phẩm bên cạnh các sản phẩm nhóm đã nghiên cứu, phát triển thành công

Đến nay, nhóm đã sở hữu 6 bằng sáng chế và giải pháp hữu ích, đồng thời tham gia xây dựng và vận hành hai nhà máy: nhà máy sản xuất sữa gạo bảo quản dài hạn tại Thanh Hóa và nhà máy rượu mơ tại Bắc Kạn (nay thuộc Thái Nguyên). Sản phẩm từ các dây chuyền này đã được xuất khẩu sang Nhật Bản.

Ngoài ra, nhóm còn chuyển giao hai dây chuyền công nghệ gồm dây chuyền sản xuất xốt ăn liền bảo quản dài hạn và dây chuyền sản xuất phở ít sinh năng lượng tại Hà Nam (nay thuộc Ninh Bình). Các sản phẩm từ những dây chuyền này đã có mặt tại các thị trường khó tính ở châu Âu.

Tổng cộng, nhóm đã chuyển giao 17 chủng loại sản phẩm, với hơn 40 sản phẩm được thương mại hóa từ nguyên liệu Việt Nam. Nhiều sản phẩm đạt danh hiệu sản phẩm tiêu biểu cấp tỉnh hoặc OCOP 3 sao, như miến cải tiến chất lượng của làng nghề Hà Nội, sữa chua dê dạng khô Ba Vì, các sản phẩm từ nấm ở Bắc Giang, cá hồi Lào Cai, sản phẩm từ phụ phẩm tôm Cà Mau, surimi tại Hải Phòng hay sữa thực vật ở Phú Thọ.

Đằng sau các công trình khoa học là hành trình bền bỉ của những nữ giảng viên vừa làm nghiên cứu, vừa giảng dạy và chăm lo gia đình. Để hoàn thành cụm công trình đạt Giải thưởng Kovalevskaia, các thành viên trong nhóm đã phải cân bằng nhiều vai trò cùng lúc.

Tại lễ trao giải, đại diện nhóm PGS. Vũ Thu Trang ví hành trình nghiên cứu của các nữ khoa học gia như nước: “mềm mại, lan tỏa nhưng cũng mạnh mẽ và bền bỉ”.

Không chỉ tập trung vào nghiên cứu, các cô còn tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng như giảng dạy cho trẻ em tại làng SOS, tổ chức các chương trình STEM cho học sinh và truyền cảm hứng cho sinh viên nữ theo đuổi con đường khoa học.

Thông qua các đề tài nghiên cứu, nhiều sinh viên đã được trực tiếp tham gia các dự án khoa học, tiếp cận với những hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực công nghệ sinh học và công nghệ thực phẩm.

Chia sẻ khi nhận giải thưởng, PGS. Vũ Thu Trang cho rằng đây không chỉ là sự ghi nhận cho nhóm nghiên cứu mà còn là món quà dành cho nhiều thế hệ nhà khoa học ngành công nghệ thực phẩm những người đã âm thầm đào tạo hàng nghìn kỹ sư và đưa tri thức từ phòng thí nghiệm đến nhà máy.

Trong thời gian tới, nhóm dự kiến tiếp tục phát triển các công nghệ mới nhằm khai thác sâu hơn giá trị của nông sản Việt. Mục tiêu không chỉ dừng ở việc xuất khẩu sản phẩm, mà còn đưa công nghệ và tri thức khoa học của người Việt ra thế giới.