Việc chăm sóc trẻ nhỏ có thể được chia sẻ giữa cha và mẹ. Với trường hợp nhận con nuôi dưới 6 tháng, pháp luật cho phép gia đình đủ điều kiện lựa chọn một trong hai người nghỉ hưởng chế độ thai sản. Ảnh minh họa: king caplis/Pexels.

 Khi nói tới chế độ thai sản, người ta thường nghĩ ngay đến người mẹ sinh con. Nhưng với trường hợp nhận nuôi trẻ dưới 6 tháng tuổi, pháp luật bảo hiểm xã hội lại dùng một cách tiếp cận khác: người được nghỉ để chăm trẻ có thể là cha hoặc mẹ.

Điều 56 Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 quy định người lao động nhận nuôi con nuôi dưới 6 tháng tuổi được nghỉ việc hưởng chế độ thai sản từ ngày giao nhận con nuôi cho đến khi trẻ đủ 6 tháng tuổi. Nếu cả cha và mẹ cùng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc và đều đủ điều kiện hưởng chế độ, chỉ một trong hai người nghỉ. Luật không quy định người đó bắt buộc phải là mẹ.

Chi tiết tưởng nhỏ này đáng chú ý dưới góc nhìn giới. Khi người mẹ không trải qua thai kỳ và sinh nở, phần việc mà chính sách cần bảo đảm trong giai đoạn này chủ yếu là thời gian chăm sóc trẻ. Và ở đó, pháp luật không mặc định chăm con là việc của phụ nữ.

Quyền nghỉ đi theo người chăm sóc, không đi theo giới tính

Để được hưởng chế độ này, người lao động nhận nuôi trẻ dưới 6 tháng phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc từ đủ 6 tháng trong 12 tháng liền kề trước thời điểm nhận nuôi.

Mức trợ cấp thai sản hằng tháng bằng 100% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc của 6 tháng gần nhất trước khi nghỉ. Ngoài khoản này, người đủ điều kiện còn được hưởng trợ cấp một lần cho mỗi trẻ bằng hai lần mức tham chiếu tại tháng nhận nuôi.

Điều quan trọng là không nên giới thiệu đây như một “quyền mới dành cho người cha”. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 đã có nguyên tắc tương tự: người lao động nhận nuôi con dưới 6 tháng được nghỉ hưởng chế độ và nếu cả cha lẫn mẹ đủ điều kiện thì chỉ một người nghỉ. Luật năm 2024 tiếp tục duy trì cơ chế này trong hệ thống đang có hiệu lực.

Cách thiết kế ấy khác với nhiều quyền thai sản gắn với việc sinh con. Người phụ nữ sinh con cần thời gian phục hồi sau thai kỳ, sinh nở và những nhu cầu sức khỏe riêng nên có những bảo vệ dành trực tiếp cho lao động nữ. Với nhận con nuôi, không tồn tại nhu cầu hồi phục thể chất sau sinh của người mẹ nhận nuôi. Bởi vậy, việc để cha hoặc mẹ lựa chọn người nghỉ phù hợp với bản chất của quyền lợi hơn: dành thời gian cho trẻ trong những tháng đầu gia nhập gia đình.

Chăm sóc trẻ nhỏ không phải vai trò mặc định của riêng phụ nữ. Trong trường hợp nhận con nuôi dưới 6 tháng, người cha đủ điều kiện bảo hiểm có thể là người nghỉ để chăm con. Ảnh minh họa: Trần Hồng Công/Pexels.

 Đây cũng là một ví dụ cho thấy chính sách bình đẳng giới không đồng nghĩa mọi quyền lợi phải giống hệt nhau giữa nữ và nam. Những khác biệt sinh học cần được bảo vệ bằng chính sách phù hợp; còn công việc chăm sóc có thể được thiết kế để cả hai giới cùng có khả năng đảm nhận.

Một người được nghỉ nhưng lựa chọn ấy có thực sự ngang nhau?

Quy định cho phép gia đình lựa chọn không có nghĩa lựa chọn trong thực tế luôn diễn ra trên một mặt bằng hoàn toàn cân bằng.

Nếu thu nhập của một người cao hơn đáng kể, công việc của họ khó gián đoạn hơn hoặc nơi làm việc vẫn coi việc một người cha nghỉ dài để chăm con là điều bất thường, quyết định cuối cùng có thể tiếp tục nghiêng về phía người mẹ. Khi ấy, điều luật trung tính về giới nhưng hành vi sử dụng quyền có thể vẫn phản ánh cách phân chia chăm sóc truyền thống.

Đây không phải vấn đề riêng của Việt Nam. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế năm 2025 cho thấy trên phạm vi toàn cầu, thời gian nghỉ có hưởng lương liên quan đến làm cha mẹ mà phụ nữ được hưởng trung bình là 24,7 tuần, trong khi nam giới chỉ 2,2 tuần. ILO cho rằng khoảng cách lớn về quyền nghỉ góp phần duy trì bất bình đẳng trong phân chia việc chăm sóc và trên thị trường lao động.

ILO cũng lưu ý thiết kế chính sách rất quan trọng. Quyền nghỉ của cha nếu quá ngắn, mức chi trả thấp hoặc văn hóa nơi làm việc không khuyến khích sử dụng thì trên giấy có quyền chưa chắc ngoài đời đã có nhiều người sử dụng.

Điểm đáng quan tâm ở quy định của Việt Nam về nhận con nuôi là thời gian nghỉ không bị chia thành một vài ngày dành riêng cho người cha. Nếu người cha là người được gia đình lựa chọn và đáp ứng điều kiện bảo hiểm, anh có thể nghỉ từ ngày giao nhận trẻ cho tới khi trẻ đủ 6 tháng tuổi, tương tự quyền của người mẹ nhận nuôi trong cùng hoàn cảnh.

Điều này tạo ra một khả năng lựa chọn thực chất hơn, dù pháp luật hiện chỉ cho một trong hai người nghỉ nếu cả hai đều đủ điều kiện.

Nhận con nuôi dưới 6 tháng cần nhớ 5 điểm

- Trẻ phải dưới 6 tháng tuổi tại thời điểm nhận nuôi.

- Người nghỉ phải thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc và đáp ứng điều kiện đóng từ đủ 6 tháng trong 12 tháng liền kề trước khi nhận nuôi.

- Thời gian nghỉ tính từ ngày giao nhận con nuôi cho đến khi trẻ đủ 6 tháng.

- Nếu cả cha và mẹ đều đủ điều kiện, chỉ một người được nghỉ hưởng chế độ.

- Hồ sơ gồm bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi và biên bản giao nhận con.

Ngày giao nhận con không phải một chi tiết thủ tục nhỏ

Tháng 3/2026, Bảo hiểm xã hội Việt Nam trả lời một trường hợp cụ thể trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. Người hỏi cho biết ngày thực tế nhận trẻ, ngày được cấp giấy chứng nhận nuôi con nuôi và ngày bổ sung thông tin cha mẹ vào giấy khai sinh không trùng nhau, từ đó hỏi thời điểm nào bắt đầu được tính hưởng chế độ.

Bảo hiểm xã hội Việt Nam dẫn Điều 56 và nhấn mạnh thời gian nghỉ được tính từ ngày giao nhận con nuôi cho tới khi trẻ đủ 6 tháng. Hồ sơ pháp luật yêu cầu đồng thời bản sao giấy chứng nhận nuôi con nuôi và biên bản giao nhận con.

Điều này có ý nghĩa thực tế vì với trẻ đã vài tháng tuổi tại ngày giao nhận, thời gian nghỉ còn lại sẽ ngắn hơn trường hợp nhận trẻ ngay từ những tuần đầu sau sinh. Không thể hiểu quyền lợi này theo công thức cứ nhận con nuôi là mặc nhiên được nghỉ đủ 6 tháng.

Thông tư 12/2025/TT-BNV còn quy định cách xác định thời gian nghỉ trong những tình huống đặc biệt, chẳng hạn người lao động cùng thời điểm nhận từ hai trẻ dưới 6 tháng tuổi trở lên. Khi đó, thời gian nghỉ thực tế được tính từ ngày giao nhận trẻ đầu tiên cho đến khi trẻ được nhận sau cùng đủ 6 tháng tuổi.

Người cha chăm trẻ nhỏ tại nhà. Việc chăm sóc con không mặc nhiên là phần việc của phụ nữ; với trường hợp nhận con nuôi dưới 6 tháng, pháp luật cho phép gia đình đủ điều kiện lựa chọn cha hoặc mẹ là người nghỉ hưởng chế độ thai sản. Ảnh minh họa: Helena Lopes/Pexels.

Đừng để quyền của người cha chỉ nằm trên giấy

PNM gần đây đã phân tích việc chính sách dân số cần tính đúng giá trị việc chăm sóc. Quyền nghỉ khi nhận con nuôi cho thấy một lát cắt khác của cùng vấn đề: chăm sóc trẻ không nhất thiết phải được pháp luật mặc định là trách nhiệm của người mẹ.

Ở khâu thực thi, điều doanh nghiệp và cơ quan bảo hiểm cần làm trước hết là thông tin rõ cho cả lao động nam và nữ. Nếu hướng dẫn nội bộ chỉ nói tới “lao động nữ nghỉ thai sản” mà bỏ qua trường hợp người cha nhận con nuôi đủ điều kiện, một quyền đã được luật ghi nhận vẫn có thể ít được biết đến.

Bản thân gia đình cũng cần được tiếp cận thông tin trước khi quyết định ai nghỉ. Mức trợ cấp, thời gian còn lại tới khi trẻ đủ 6 tháng, đặc thù công việc của hai người và khả năng quay lại làm việc đều là những yếu tố hợp lý để cân nhắc. Quyết định ấy không nên bị dẫn dắt mặc nhiên bởi câu hỏi “mẹ không nghỉ thì ai chăm con?”.

Cũng cần nhìn đúng giới hạn của quy định hiện nay. Nếu cả cha và mẹ đều đủ điều kiện, luật chỉ cho một người nghỉ, chứ chưa tạo một khoảng nghỉ riêng không chuyển nhượng cho mỗi người như một số mô hình nghỉ cha mẹ mà ILO khuyến nghị để tăng sự tham gia của nam giới vào công việc chăm sóc. Vì thế, chưa thể từ một điều khoản này kết luận rằng trách nhiệm chăm con giữa hai giới đã được chia sẻ cân bằng.

Giá trị của quy định nằm ở một nguyên tắc hẹp nhưng rõ: trong trường hợp nhận nuôi trẻ nhỏ, pháp luật đã tách việc chăm sóc khỏi giả định rằng người thực hiện đương nhiên phải là phụ nữ.

Khi người cha biết mình có quyền nghỉ, doanh nghiệp biết mình phải tiếp nhận quyền đó bình thường như với người mẹ và gia đình thực sự có thể lựa chọn người chăm trẻ phù hợp nhất, một điều khoản bảo hiểm xã hội mới đi hết quãng đường từ văn bản tới bình đẳng trong đời sống.