PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung trình bày tham luận về sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 tại hội thảo ngày 10/7/2026. Ảnh: UEL.

Ngày 18/9, tại Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG-HCM (UEL), Hội thảo quốc tế về Nữ quyền, Giới và Pháp luật (ICFGL 2026) diễn ra với chủ đề xây dựng pháp luật theo góc nhìn nữ quyền. Ban tổ chức công bố đã nhận 426 tóm tắt từ 69 quốc gia; Tuổi Trẻ ghi nhận sự kiện có hơn 90 diễn giả, chuyên gia quốc tế. PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung, Trưởng khoa Luật UEL, là một thành viên Hội đồng Biên tập của hội thảo.

Công việc của bà với hướng nghiên cứu này không bắt đầu từ sự kiện hôm nay. Danh mục công bố chuyên môn ghi nhận PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung là đồng tác giả sách chuyên khảo Hướng đến bản án nữ quyền Việt Nam, do Nhà xuất bản ĐHQG TP.HCM xuất bản năm 2023. “Bản án nữ quyền” là cách tiếp cận trong đó những phán quyết đã có được đọc và viết lại từ lý thuyết pháp luật nữ quyền, qua đó xem xét cách lập luận pháp lý có thể thay đổi khi yếu tố giới được đưa vào phân tích.

Các chuyên gia thảo luận tại ICFGL 2026 ngày 18/9/2026. Ảnh: UEL/Tuổi Trẻ.

Khi góc nhìn giới đi vào tố tụng dân sự

Trong tháng 7/2026, đề tài “Từ tố tụng thẩm vấn đến tố tụng tranh tụng – sự phát triển của tố tụng dân sự Việt Nam” do PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung làm chủ nhiệm được ĐHQG-HCM đưa vào lịch họp hội đồng nghiệm thu. Trang công bố hiện vẫn để trống số quyết định nghiệm thu, vì vậy ở thời điểm kiểm tra chưa có căn cứ để viết rằng đề tài đã hoàn tất thủ tục nghiệm thu.

Tóm tắt đề tài cho thấy nhóm nghiên cứu khảo sát quá trình chuyển dịch của tố tụng dân sự Việt Nam từ mô hình thẩm vấn truyền thống sang tăng cường yếu tố tranh tụng, trong đó xem xét việc chứng minh, cung cấp chứng cứ, tranh luận và vai trò của thẩm phán. Một hướng tiếp cận của công trình là sử dụng lý thuyết pháp luật nữ quyền để xem lại quan niệm pháp luật tố tụng có thể “trung lập về giới”, nhất là trong các tranh chấp hôn nhân gia đình, tài sản, lao động và những quan hệ có sự bất cân xứng về quyền lực kinh tế, xã hội hoặc văn hóa.

Theo lập luận của đề tài, việc các bên cùng được trao một quyền về mặt hình thức chưa tự động đồng nghĩa họ có khả năng thực tế như nhau để sử dụng quyền đó. Từ cách tiếp cận này, nhóm nghiên cứu đặt ra các hướng như nâng cao năng lực nhạy cảm giới cho người tiến hành tố tụng, hoàn thiện trợ giúp pháp lý chuyên biệt, cơ chế bảo vệ an toàn trong tố tụng và lồng ghép bình đẳng giới vào hoạt động xây dựng, áp dụng pháp luật. Đây là đề xuất của công trình nghiên cứu, không phải các quy định đã được pháp luật hiện hành chấp nhận.

Một tham luận khác trong tháng 7 cho thấy vấn đề được đưa xuống cấp độ của một điều luật rất cụ thể. Tại hội thảo “10 năm thực thi Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và định hướng hoàn thiện” do UEL và TAND TP.HCM phối hợp tổ chức ngày 10/7, PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung trình bày góp ý liên quan đến nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự.

Bà nêu trường hợp các bên đã thỏa thuận được phần lớn nội dung vụ án nhưng vẫn còn một số điểm chưa thống nhất. Đề xuất của PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung là sửa Điều 212 theo hướng tòa án có thể công nhận phần thỏa thuận mang tính độc lập, có thể tách biệt và không vi phạm điều cấm; phần còn tranh chấp tiếp tục được giải quyết theo thủ tục chung.

Ở mạch nghiên cứu này có hai vấn đề song song. Một là thủ tục tố tụng bảo đảm quyền tự định đoạt và tranh tụng của đương sự như thế nào. Hai là khi một quy tắc được áp dụng giống nhau cho tất cả, khả năng thực tế để từng bên sử dụng quyền đó có giống nhau hay không nếu quan hệ giữa họ vốn có chênh lệch về kinh tế, xã hội hoặc các điều kiện khác. Chính lớp câu hỏi thứ hai đưa góc nhìn giới vào một lĩnh vực tưởng như chủ yếu được cấu thành bởi thủ tục.

PGS.TS. Nguyễn Minh Tuấn và PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung cùng điều phối các phiên tham luận, thảo luận tại hội thảo khoa học về pháp lý tổ chức ở Hà Nội tháng 11/2025. Ảnh: Trường Đại học Luật, ĐHQGHN/UEL.

Đi ngược lên khâu xây dựng pháp luật

ICFGL 2026 đánh dấu một bước chuyển trong chính chương trình nghiên cứu pháp luật nữ quyền tại UEL. Nếu giai đoạn trước tập trung nhiều vào cách phán quyết được diễn giải và thử viết lại bản án, định hướng 2027–2030 mà dự án công bố chuyển sang khâu sớm hơn của quá trình pháp lý: cách một quy tắc được thiết kế và soạn thảo. Hội thảo ngày 18/9 được xác định là điểm nối giữa hai giai đoạn này.

Sự dịch chuyển ấy diễn ra trong lúc lồng ghép giới trong xây dựng văn bản quy phạm pháp luật tiếp tục được đặt ra trong thực tiễn chính sách ở Việt Nam. Hướng dẫn công tác bình đẳng giới năm 2026 yêu cầu chú trọng nội dung này; tổng kết giai đoạn 2021–2025 cũng từng chỉ ra chất lượng lồng ghép giới trong một số văn bản pháp luật còn hạn chế.

Với PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung, các phần việc có thể kiểm chứng tạo thành một đường nối tương đối rõ: đồng tác giả một chuyên khảo về bản án nữ quyền; chủ nhiệm đề tài về sự phát triển của tố tụng dân sự có sử dụng lý thuyết pháp luật nữ quyền; đưa ra một đề xuất cụ thể đối với Điều 212 Bộ luật Tố tụng dân sự; và tham gia Hội đồng Biên tập của ICFGL 2026 khi chương trình nghiên cứu chuyển trọng tâm sang xây dựng pháp luật.

Những đề xuất từ nghiên cứu tất nhiên chưa đồng nghĩa sẽ trở thành quy định. Giữa một lập luận học thuật, kiến nghị sửa luật và quyết định lập pháp còn có các bước đánh giá, phản biện và lựa chọn chính sách. Công việc nghiên cứu ở đây nằm chính trong khoảng đó: không dừng lại ở mô tả pháp luật đang có, mà thử đặt thêm những câu hỏi về cách từng quy tắc vận hành đối với những người có điều kiện và vị thế khác nhau.