Từ tháng 9/2026, tỷ lệ phụ nữ được sàng lọc ung thư vú và ung thư cổ tử cung được đưa vào bộ chỉ số báo cáo hằng năm. Ảnh minh họa: Bệnh viện Phụ sản Hà Nội.

Ngày 8/9/2026, Bộ Y tế ban hành Thông tư 34/2026/TT-BYT, hướng dẫn thực hiện một số nội dung của Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035. Văn bản có hiệu lực ngay trong ngày ban hành.

Trong bộ chỉ số giám sát kèm theo Thông tư, tỷ lệ phụ nữ được định kỳ sàng lọc, phát hiện sớm ung thư vú và ung thư cổ tử cung được xác định là một chỉ số phải báo cáo hằng năm.

Đây là thay đổi đáng chú ý với sức khỏe phụ nữ. Khi một hoạt động được đưa vào bộ chỉ số, địa phương không chỉ tuyên truyền chung về khám định kỳ mà phải xác định số người thuộc nhóm cần tiếp cận, số người đã được sàng lọc và phần dân số còn bị bỏ lại.

Từ lời khuyến cáo thành một chỉ số phải báo cáo

Theo Thông tư 34, chỉ số được tính với phụ nữ từ 30 đến 49 tuổi đối với ung thư cổ tử cung và từ 40 đến 59 tuổi đối với ung thư vú. Mục tiêu theo dõi là tỷ lệ phụ nữ trong nhóm tuổi này được sàng lọc ít nhất một lần trong mỗi giai đoạn 5 năm.

Tử số là số phụ nữ đã được sàng lọc theo hướng dẫn chuyên môn ít nhất một lần trong giai đoạn. Mẫu số là tổng số phụ nữ thuộc độ tuổi quy định trên cùng địa bàn. UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm báo cáo; Bộ Y tế, cụ thể là Cục Phòng bệnh, tiếp nhận và tổng hợp.

Cách tính này có ý nghĩa khác với việc đếm tổng số lượt khám. Một phụ nữ đi kiểm tra nhiều lần vẫn chỉ nên được tính là một người đã tiếp cận dịch vụ trong chu kỳ. Nhờ đó, địa phương có thể nhìn thấy mức độ bao phủ thực tế thay vì đạt chỉ tiêu bằng cách tổ chức nhiều lượt khám cho một nhóm nhỏ vốn đã có điều kiện tiếp cận y tế.

Nhu cầu này càng rõ khi nhìn vào gánh nặng bệnh tật. Ước tính GLOBOCAN 2024 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế cho thấy Việt Nam có khoảng 25.711 ca ung thư vú mới và 10.609 ca tử vong. Với ung thư cổ tử cung, số ca mắc mới ước tính là 8.274 và số ca tử vong là 4.110.

Sàng lọc ung thư vú cần được thực hiện theo độ tuổi, nguy cơ và hướng dẫn chuyên môn. Ảnh minh họa: Bệnh viện Gia An 115.

Có chỉ số theo dõi chưa đồng nghĩa được khám miễn phí

Điểm dễ gây hiểu nhầm là coi việc sàng lọc được đưa vào chương trình mục tiêu quốc gia đồng nghĩa mọi phụ nữ trong nhóm tuổi trên sẽ lập tức được khám miễn phí.

Thông tư 34 là căn cứ chuyên môn để địa phương lập kế hoạch, lựa chọn nhiệm vụ và tổ chức thực hiện. Văn bản quy định hoạt động đào tạo, truyền thông, đầu tư cho y tế cơ sở và hệ thống chỉ số giám sát, nhưng không thiết lập một quyền lợi riêng theo đó mỗi phụ nữ đương nhiên được miễn toàn bộ chi phí sàng lọc ung thư vú hoặc ung thư cổ tử cung.

Khả năng được miễn phí, được hỗ trợ một phần hay phải tự chi trả còn phụ thuộc kế hoạch triển khai, nguồn kinh phí, nhóm ưu tiên và phạm vi dịch vụ tại từng địa phương. Bảo hiểm y tế có chi trả hay không cũng phải căn cứ chính sách riêng. Hiện nội dung đề xuất bảo hiểm y tế chi trả sàng lọc 7 bệnh ung thư mới đang được xây dựng theo lộ trình, trong đó có ung thư vú và ung thư cổ tử cung.

Vì vậy, thông tin gửi tới phụ nữ cần trả lời cụ thể: ai thuộc nhóm được mời, khám tại đâu, kỹ thuật nào được thực hiện, khoản nào được hỗ trợ và người có kết quả bất thường sẽ được chuyển đến cơ sở nào. Một thông báo chỉ ghi “sàng lọc miễn phí” nhưng không nêu rõ phạm vi rất dễ khiến người dân đi lại mất công hoặc bỏ dở quy trình sau lần khám đầu tiên.

Ba điều cần hiểu đúng

- Báo cáo hằng năm không có nghĩa mỗi phụ nữ phải sàng lọc mỗi năm.

- Chỉ số tính người đã sàng lọc ít nhất một lần trong chu kỳ 5 năm.

- Việc đưa vào bộ chỉ số chưa tự động tạo ra chương trình khám miễn phí đại trà.

Không thể chỉ đo người đã khám

Chỉ số bao phủ giúp địa phương biết có bao nhiêu phụ nữ đã tiếp cận sàng lọc, nhưng chưa trả lời đầy đủ ai vẫn đứng ngoài dịch vụ.

Một tỷ lệ chung toàn tỉnh có thể che khuất khoảng cách giữa đô thị và vùng xa, giữa người có thu nhập ổn định và lao động phi chính thức, hoặc giữa phụ nữ có thể tự đến bệnh viện với người khuyết tật, người dân tộc thiểu số và người đang làm công việc chăm sóc không có thời gian đi khám.

Khi điều kiện dữ liệu cho phép, kết quả nên được phân tách theo địa bàn và một số nhóm có nguy cơ khó tiếp cận. Việc phân tách phải đi cùng bảo vệ dữ liệu sức khỏe cá nhân, nhất là tại những xã có dân số nhỏ. Phụ Nữ Mới từng phân tích rằng thông tin bình đẳng giới không còn thuộc phạm vi bí mật nhà nước, nhưng công khai dữ liệu chính sách không đồng nghĩa được phép công bố thông tin có thể nhận diện từng người bệnh.

Địa phương cũng cần theo dõi bước sau sàng lọc. Một phụ nữ được ghi nhận là “đã khám” nhưng không nhận được kết quả, không biết nơi chẩn đoán tiếp theo hoặc không đủ khả năng chi trả thì mục tiêu phát hiện sớm vẫn chưa hoàn thành.

Bộ chỉ số vì thế nên được sử dụng như điểm khởi đầu của một chuỗi theo dõi: được mời sàng lọc, thực sự đến khám, nhận kết quả, được chuyển tuyến khi nghi ngờ và tiếp cận chẩn đoán hoặc điều trị phù hợp.

Tuyến xã phải giúp phụ nữ biết mình cần đi đâu

Thông tư 34 dành một phần riêng cho đào tạo truyền thông về phòng ngừa và sàng lọc ung thư vú, ung thư cổ tử cung. Nội dung đối với ung thư vú gồm yếu tố nguy cơ, lối sống, dinh dưỡng, hướng dẫn tự khám vú định kỳ, lợi ích và tần suất sàng lọc chuyên sâu.

Đối với ung thư cổ tử cung, tài liệu tập trung vào HPV, lợi ích của vaccine và phương pháp, lịch xét nghiệm sàng lọc phù hợp. Tuy nhiên, tự khám vú hoặc nhận biết dấu hiệu bất thường không thay thế các kỹ thuật sàng lọc, chẩn đoán do nhân viên y tế thực hiện.

Cục Bà mẹ và Trẻ em được giao xây dựng tài liệu, tổ chức tập huấn giảng viên nguồn tuyến tỉnh trong ba ngày. Sau đó, địa phương sử dụng đội ngũ này để tập huấn nhân rộng cho cán bộ y tế cơ sở. Bộ chỉ số còn theo dõi việc mỗi tỉnh có ba giảng viên nguồn và mỗi xã, phường, đặc khu có hai cán bộ được tập huấn về nội dung liên quan.

Chụp X-quang tuyến vú là một phương pháp hỗ trợ phát hiện sớm bất thường ở tuyến vú. Ảnh: Bệnh viện Đa khoa Hùng Vương.

Hai cán bộ được tập huấn tại một xã là đầu vào cần thiết, nhưng hiệu quả không nên chỉ được đánh giá bằng số người hoàn thành lớp học. Người dân cần nhận được hướng dẫn thống nhất về nhóm tuổi, thời điểm kiểm tra, địa chỉ cung cấp dịch vụ và cách xử lý khi có kết quả bất thường.

Tiêm vaccine cũng không thay thế sàng lọc. Việc tiêm HPV miễn phí mới áp dụng cho bé gái 11 tuổi ở bốn tỉnh trong giai đoạn đầu là biện pháp dự phòng quan trọng, nhưng những phụ nữ đã qua độ tuổi tiêm chủng mục tiêu vẫn cần tiếp cận sàng lọc theo hướng dẫn chuyên môn.

Các mốc tuổi trong bộ chỉ số được dùng để theo dõi chương trình, không thay thế tư vấn cá nhân. Người có triệu chứng bất thường, tiền sử gia đình hoặc yếu tố nguy cơ cần đến cơ sở y tế để được đánh giá, kể cả khi chưa tới hoặc đã vượt khỏi nhóm tuổi thống kê.

Giá trị lớn nhất của chính sách mới không nằm ở việc tạo thêm một bảng báo cáo. Nó nằm ở khả năng buộc hệ thống y tế nhìn thấy những phụ nữ chưa từng được sàng lọc trong cả một chu kỳ dài. Chỉ số chỉ thật sự có ý nghĩa khi mỗi con số còn thiếu dẫn tới một kế hoạch tiếp cận cụ thể, thay vì trở thành khoảng trống được chuyển từ báo cáo năm này sang năm khác.