Phụ nữ đang tạo ra nhiều giá trị trong các hoạt động kinh tế tuần hoàn ở cộng đồng.

Tăng trưởng xanh thường được nói bằng những con số về giảm phát thải, năng lượng tái tạo hay kinh tế tuần hoàn. Nhưng phía sau các mục tiêu đó là một câu hỏi về phân bổ cơ hội: ai được học nghề mới, ai tiếp cận vốn, ai được tuyển dụng và ai có tiếng nói khi các dự án xanh được quyết định?

Với phụ nữ, câu hỏi này càng quan trọng. Việt Nam đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 tại Quyết định 1658/QĐ-TTg. Kế hoạch hành động quốc gia được ban hành sau đó cũng đặt yêu cầu chuyển đổi xanh theo hướng công bằng, bao trùm và nâng cao khả năng chống chịu của các nhóm dễ tổn thương.

Tuy nhiên, một chiến lược có mục tiêu bình đẳng chưa đồng nghĩa với việc phụ nữ đã có cơ hội bình đẳng trong nền kinh tế xanh.

Từ người thực hiện sang người được quyết định

Phụ nữ có thể trở thành lực lượng dẫn dắt các sáng kiến thích ứng khí hậu tại địa phương.

 Ở nhiều địa phương, phụ nữ đã tham gia các hoạt động được xem là “xanh”: phân loại rác, tái chế, sản xuất nông nghiệp ít phát thải, bảo vệ rừng ngập mặn, kinh doanh sản phẩm thân thiện môi trường hay vận hành các mô hình tiết kiệm năng lượng. Những công việc này tạo ra giá trị kinh tế và xã hội, nhưng không phải lúc nào cũng được ghi nhận như việc làm xanh có thu nhập ổn định.

Một phần nguyên nhân nằm ở cách chính sách nhìn nhận lao động nữ. Phụ nữ thường được tiếp cận qua các chương trình hỗ trợ sinh kế quy mô nhỏ, trong khi những lĩnh vực có khả năng tạo thu nhập cao hơn như công nghệ môi trường, năng lượng tái tạo, logistics xanh hay tài chính khí hậu lại ít có chương trình riêng để thu hút và giữ chân lao động nữ.

Báo cáo chẩn đoán giới của Tổ chức Lao động Quốc tế cho thấy phụ nữ tại Việt Nam vẫn đối mặt với khoảng cách tiền lương, sự phân tầng nghề nghiệp và hạn chế trong cơ hội thăng tiến. Những rào cản này có thể lặp lại trong quá trình chuyển đổi xanh nếu đào tạo và tuyển dụng chỉ dựa trên các tiêu chí trung tính trên giấy tờ.

Chẳng hạn, một khóa đào tạo nghề xanh tổ chức vào giờ hành chính, ở xa nơi cư trú và không có hỗ trợ trông trẻ có thể khiến nhiều phụ nữ không thể tham gia. Nếu tiêu chí tuyển sinh yêu cầu kinh nghiệm kỹ thuật hoặc khả năng di chuyển dài ngày, phụ nữ làm việc phi chính thức, phụ nữ nông thôn và phụ nữ đơn thân sẽ tiếp tục bị đứng ngoài.

Vì vậy, bình đẳng giới trong việc làm xanh không chỉ là dành một số suất học cho phụ nữ. Điều quan trọng hơn là thiết kế cả chuỗi chính sách từ khảo sát nhu cầu, đào tạo, cấp vốn, tuyển dụng đến đánh giá thu nhập sau đào tạo.

Dòng vốn xanh cần đến được với phụ nữ

Lao động thu gom, phân loại rác cần được nhìn nhận như một phần của chuỗi kinh tế tuần hoàn.

 Việt Nam đang hình thành nhiều kênh tài chính phục vụ chuyển đổi xanh. Chiến lược tăng trưởng xanh và các kế hoạch liên quan đều nhấn mạnh vai trò của tín dụng xanh, đầu tư bền vững và huy động nguồn lực xã hội. Nhưng với phụ nữ, khả năng tiếp cận vốn vẫn phụ thuộc vào tài sản thế chấp, lịch sử tín dụng, quy mô doanh nghiệp và khả năng lập hồ sơ dự án.

Những điều kiện này thường bất lợi cho phụ nữ kinh doanh nhỏ, hợp tác xã hoặc hộ gia đình. Nhiều người có ý tưởng sản xuất xanh nhưng không đủ tài sản đứng tên, thiếu thông tin về các gói tín dụng hoặc không có nhân sự chuyên môn để xây dựng phương án đáp ứng tiêu chí môi trường.

Một số chương trình hỗ trợ quốc tế tại Việt Nam đã thử nghiệm cách tiếp cận khác: kết hợp vốn vay, đào tạo quản trị, tư vấn kỹ thuật và hỗ trợ kết nối thị trường cho các sáng kiến do phụ nữ dẫn dắt. Các mô hình này cho thấy khi phụ nữ được cung cấp đồng thời kỹ năng và nguồn lực, tác động không dừng ở thu nhập mà còn mở rộng sang khả năng chống chịu của gia đình và cộng đồng.

Từ góc độ chính sách, cần bổ sung các tiêu chí giới trong dòng vốn xanh. Các quỹ và ngân hàng có thể công khai tỷ lệ khoản vay dành cho doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, tỷ lệ phụ nữ hưởng lợi trong các dự án năng lượng và môi trường, cũng như tỷ lệ phụ nữ giữ vị trí quản lý trong các dự án đó.

Cách đo này giúp tránh tình trạng một dự án được gắn nhãn “bao trùm” chỉ vì có phụ nữ tham gia ở khâu lao động phổ thông, trong khi quyền quyết định và phần lớn lợi ích kinh tế vẫn tập trung ở nam giới.

Đo kết quả từ cơ hội nghề nghiệp

Việt Nam đang hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê việc làm xanh. Đây là bước quan trọng vì dữ liệu sẽ giúp nhận diện những ngành nghề mới, nhu cầu kỹ năng và nhóm lao động có nguy cơ bị bỏ lại trong quá trình chuyển đổi.

Từ góc nhìn giới, bộ chỉ tiêu này cần tách dữ liệu theo giới, độ tuổi, khu vực cư trú, tình trạng khuyết tật và khu vực kinh tế. Chỉ khi biết phụ nữ đang ở đâu trong chuỗi việc làm xanh, chính sách mới có thể trả lời được họ đang thiếu gì.

Một chương trình đào tạo có thể báo cáo số lượng phụ nữ tham gia, nhưng vẫn chưa đủ. Cần theo dõi thêm bao nhiêu người có việc làm sau đào tạo, mức thu nhập thay đổi ra sao, tỷ lệ được ký hợp đồng, cơ hội thăng tiến và khả năng tiếp cận bảo hiểm xã hội.

Chính sách cũng cần khuyến khích doanh nghiệp xây dựng môi trường làm việc phù hợp với lao động nữ: lịch làm việc linh hoạt, khu vực làm việc an toàn, trang thiết bị bảo hộ phù hợp với cơ thể nữ, cơ chế chống quấy rối và cơ hội đào tạo ngay tại nơi làm việc.

Đây không phải là ưu đãi riêng làm giảm tính cạnh tranh. Đó là cách loại bỏ những chi phí vô hình vốn khiến phụ nữ khó bước vào các ngành nghề mới.

Việc cần làm để chuyển đổi xanh có tính đến giới

- Đưa chỉ tiêu phụ nữ tiếp cận đào tạo, vốn và việc làm vào kế hoạch tăng trưởng xanh của từng ngành, địa phương.

- Thiết kế khóa học phù hợp với thời gian và điều kiện di chuyển của phụ nữ.

- Kết hợp tín dụng xanh với tư vấn kỹ thuật, quản trị và kết nối thị trường.

- Công khai dữ liệu giới trong các dự án xanh được hỗ trợ bằng ngân sách hoặc vốn ưu đãi.

- Đánh giá chất lượng việc làm qua thu nhập, hợp đồng, bảo hiểm và cơ hội thăng tiến.

Chuyển đổi xanh sẽ tạo ra cơ hội lớn cho thị trường lao động Việt Nam, nhưng cơ hội đó không tự động được chia đều. Nếu phụ nữ chỉ được nhìn thấy ở các công việc hỗ trợ, thu gom hoặc chăm sóc cộng đồng, nền kinh tế xanh vẫn đang lặp lại sự phân tầng của nền kinh tế cũ.

Một chính sách tốt cần giúp phụ nữ bước vào những vị trí tạo ra giá trị, sở hữu tài sản, tiếp cận công nghệ và tham gia quyết định. Khi đó, tăng trưởng xanh không chỉ làm giảm phát thải mà còn mở rộng quyền năng kinh tế cho phụ nữ.