Phụ nữ và trẻ em cùng chuẩn bị bữa ăn tại Lào Cai. Khi việc nhà được đưa lên mạng xã hội, những hoạt động vốn diễn ra trong không gian gia đình có thể trở thành nội dung được nhiều người nhìn thấy. Ảnh minh họa. Ảnh: Nguyễn Tình/Pexels.

Nấu cơm, rửa chén, dọn nhà hay chăm con vốn diễn ra trong không gian riêng của mỗi gia đình. Khi điện thoại được dựng lên và những công việc ấy trở thành video, việc nhà bước sang một không gian khác. Nó được nhìn thấy, bình luận, chia sẻ và đôi khi trở thành nội dung giúp người làm video tạo thêm thu nhập.

Sự thay đổi này khiến câu chuyện về việc nhà không còn chỉ nằm ở câu hỏi ai làm nhiều hơn. Những hình ảnh được đưa lên mạng cũng đang kể cho người xem một câu chuyện về vai trò của phụ nữ và nam giới trong gia đình. Người đàn ông đứng bếp, rửa chén hay chăm con có thể làm lỏng quan niệm việc chăm sóc mặc nhiên thuộc về phụ nữ. Nhưng những gì xuất hiện trong khung hình chưa chắc phản ánh toàn bộ khối công việc phía sau một gia đình.

Một nghiên cứu của Pawel Ostern tại Lund University, công bố tháng 9/2026 trên Asia in Focus, phân tích cách công việc gia đình và chăm sóc được thể hiện trong nội dung mạng xã hội tại Việt Nam. Kết quả ghi nhận những dấu hiệu thay đổi trong cách nam giới trẻ tham gia công việc chăm sóc, nhưng phụ nữ vẫn thực hiện phần lớn phần việc này trong những nội dung được nghiên cứu.

Người đàn ông vào bếp và sự dịch chuyển của một hình ảnh

Việc một người đàn ông nấu ăn, giặt quần áo hay chăm sóc con cái xuất hiện thường xuyên trên mạng xã hội có ý nghĩa không nhỏ đối với cách công việc gia đình được nhìn nhận. Những hình ảnh ấy đặt đàn ông vào một không gian trước đây thường được gắn nhiều hơn với phụ nữ, từ đó mở rộng hình dung về những công việc được xem là bình thường đối với một người chồng, người cha.

Nghiên cứu của Ostern nhận thấy ở nam giới trẻ đã xuất hiện những biểu hiện của một kiểu nam tính khác, trong đó việc chăm sóc không nhất thiết đối lập với vai trò nam giới. Đây là một chuyển động đáng chú ý bởi chuẩn mực giới không chỉ được duy trì bằng luật lệ hay những tuyên bố trực tiếp. Nó còn được tạo ra từ những hình ảnh lặp đi lặp lại về việc ai nấu cơm, ai chăm con, ai kiếm tiền và ai chịu trách nhiệm cho gia đình.

Một nam giới rửa chén tại TP.HCM. Sự hiện diện của nam giới trong những công việc chăm sóc thường ngày góp phần mở rộng cách nhìn về vai trò của mỗi giới trong gia đình. Ảnh minh họa. Ảnh: David Lund/Pexels.

Tuy vậy, sự xuất hiện của nam giới trong một video việc nhà chưa đủ để biết trách nhiệm trong gia đình đã được phân chia lại đến đâu. Một người chồng có thể thường xuyên quay cảnh nấu ăn nhưng những phần việc khác như lên thực đơn, mua thực phẩm, nhớ đồ dùng của con, theo dõi lịch học hay xử lý công việc phát sinh vẫn có thể do người khác đảm nhận.

Điểm này cũng xuất hiện trong những vấn đề Phụ Nữ Mới đã theo dõi gần đây. Các mô hình khuyến khích nam giới chia sẻ việc nhà và chăm con không chỉ hướng tới việc đàn ông làm thêm một vài việc cụ thể mà đặt trọng tâm vào trách nhiệm chăm sóc như một phần bình thường của vai trò người cha.

Khác biệt nằm ở tính thường xuyên. Nếu phụ nữ nấu ăn mỗi ngày được coi là chuyện bình thường nhưng một người đàn ông làm cùng công việc lại được xem như hành động đặc biệt đáng khen, chuẩn mực về người chịu trách nhiệm chính cho việc nhà chưa hẳn đã thay đổi. Hình ảnh mới đã xuất hiện nhưng cách xã hội đánh giá phụ nữ và nam giới vẫn có thể khác nhau.

Những phần việc khó lọt vào khung hình

Mạng xã hội giúp việc nhà trở nên hữu hình hơn. Một bữa cơm được chuẩn bị từ đầu đến cuối, căn phòng trước và sau khi dọn hay một người cha chơi cùng con đều có thể tạo thành video có câu chuyện rõ ràng. Công việc vốn ít được chú ý trong đời sống thường ngày nhờ đó được nhiều người nhìn thấy hơn.

Nhưng chính hình thức video cũng đặt ra một giới hạn. Nghiên cứu của Ostern cho rằng những giai đoạn và khía cạnh được đưa vào video có thể tiếp tục làm một phần lao động chăm sóc trở nên vô hình.

Một gia đình không chỉ vận hành bằng những công việc có thể quay thành từng cảnh riêng biệt. Có người phải biết trong tủ lạnh sắp hết gì, trẻ cần mang đồ gì ngày mai, lịch khám của người cao tuổi rơi vào ngày nào, khoản nào cần đóng, quần áo nào cần chuẩn bị hoặc công việc nào phải thay đổi khi một thành viên bất ngờ bị ốm. Đó là những phần việc khó tạo ra một hình ảnh nổi bật nhưng vẫn tiêu tốn thời gian và sự chú ý.

Một cặp vợ chồng lớn tuổi cùng làm công việc rửa dọn tại Việt Nam. Việc nhà được chia sẻ có ý nghĩa hơn khi trách nhiệm trở thành công việc thường xuyên của cả hai giới. Ảnh minh họa. Ảnh: Hào Nguyễn/Pexels.

Chính vì vậy, một video có thể cho thấy hai người cùng làm việc nhà mà vẫn chưa cho biết ai đang mang phần trách nhiệm tổ chức và ghi nhớ lớn hơn. Ngược lại, cũng không thể nhìn một phụ nữ thường xuyên quay video nấu ăn rồi mặc nhiên xem đó là bằng chứng cô đang bị giữ trong vai trò truyền thống.

Khi công việc gia đình trở thành nội dung, nó còn có thể tạo ra giá trị kinh tế. Người làm video có thể xây dựng lượng người theo dõi, quảng bá sản phẩm hoặc tạo thêm nguồn thu từ kỹ năng vốn trước đây chủ yếu được sử dụng trong gia đình. Với phụ nữ, điều đó có thể mở thêm cơ hội kinh tế. Nhưng việc một công việc tạo ra thu nhập và việc trách nhiệm chăm sóc được chia đều là hai câu chuyện khác nhau.

Dữ liệu và các nghiên cứu về việc nhà cũng cho thấy cần thận trọng với những hình ảnh tưởng như rất hiện đại. Trong một bài gần đây về phụ nữ có thu nhập cao hơn và vai trò gia đình, vấn đề được đặt ra là điều kiện kinh tế có thể thay đổi nhanh hơn những kỳ vọng xã hội dành cho phụ nữ và nam giới. Trên mạng xã hội, khoảng cách giữa hình ảnh và thực tế cũng có thể tồn tại theo cách tương tự.

Điều đáng nhìn không chỉ là ai xuất hiện trước máy quay

Nếu chỉ đếm số video đàn ông nấu ăn hay phụ nữ sửa chữa đồ đạc, rất khó kết luận vai trò giới đang thay đổi đến mức nào. Những hình ảnh này có thể mở rộng cách xã hội hình dung về khả năng của mỗi giới, nhưng bình đẳng trong gia đình còn liên quan đến cách trách nhiệm được phân bổ khi không có máy quay.

Đó cũng là lý do không nên biến câu chuyện thành cuộc phán xét đối với những phụ nữ làm nội dung về bếp núc hay chăm sóc gia đình. Một phụ nữ lựa chọn biến kỹ năng nấu ăn thành nội dung có thu nhập không đồng nghĩa cô đang duy trì bất bình đẳng giới. Tương tự, một người đàn ông xuất hiện trong nhiều video chăm con chưa tự động chứng minh trách nhiệm chăm sóc trong gia đình đã được chia ngang nhau.

Góc nhìn giới hữu ích hơn khi đặt câu hỏi ai được quyền lựa chọn công việc mình muốn làm, ai được hưởng lợi từ giá trị tạo ra và những phần việc nào tiếp tục không được nhìn thấy. Cùng một hoạt động nấu ăn có thể là sở thích, trách nhiệm gia đình, công việc tạo thu nhập hoặc đồng thời mang cả ba ý nghĩa ấy. Điều cần tránh là mặc nhiên gắn nó với một giới.

Những khuôn mẫu tưởng như tích cực cũng cần được nhìn kỹ. Phụ nữ từng được mô tả là người khéo léo, biết chăm sóc hay giỏi làm nhiều việc cùng lúc. Nếu những lời khen ấy trở thành lý do để một giới tiếp tục nhận nhiều công việc chăm sóc hơn, chúng có thể duy trì chính sự phân công mà xã hội muốn thay đổi.

Mạng xã hội vì thế vừa là nơi phản ánh chuẩn mực giới, vừa có thể tham gia vào quá trình làm chuẩn mực ấy dịch chuyển. Hình ảnh những người cha nấu cơm, chăm con hay cùng vợ làm việc nhà có thể khiến việc chăm sóc trở nên bình thường hơn đối với nam giới. Hình ảnh phụ nữ biến kỹ năng gia đình thành hoạt động kinh tế cũng có thể mở ra một cách nhìn khác về giá trị của công việc trước đây ít được định giá.

Nhưng những thay đổi đáng kể nhất vẫn nằm ngoài khung hình. Đó là lúc không có người xem, không có lượt thích và không có một cảnh quay cần hoàn thành, nhưng bữa ăn vẫn phải được chuẩn bị, con trẻ vẫn cần được chăm sóc và hàng loạt việc nhỏ vẫn phải có người nhớ tới. Chính cách những trách nhiệm thường ngày ấy được chia sẻ mới cho biết vai trò giới đã dịch chuyển đến đâu.

Nhìn một video việc nhà qua ba câu hỏi

1. Ai đang thực hiện công việc thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong một cảnh quay?

2. Những phần phải lên kế hoạch, ghi nhớ và xử lý việc phát sinh thuộc trách nhiệm của ai?

3. Giá trị kinh tế hoặc sự ghi nhận từ nội dung được tạo ra được phân bổ như thế nào?