Một phụ nữ bán hàng tại chợ ở TP.HCM. Hoạt động buôn bán tạo ra dòng tiền hằng ngày nhưng không phải lúc nào cũng được phản ánh đầy đủ trong hồ sơ tín dụng. Ảnh: Yulia Rozanova/Pexels.

Mỗi ngày, một người bán hàng có thể nhập hàng, thanh toán cho nhà cung cấp, nhận tiền từ khách và quay vòng vốn nhiều lần. Hoạt động kinh doanh diễn ra liên tục, nhưng nếu phần lớn giao dịch được thực hiện bằng tiền mặt hoặc lẫn với chi tiêu gia đình, hồ sơ mà tổ chức tín dụng nhìn thấy có thể vẫn rất mỏng.

Khoảng cách ở đây không hẳn nằm ở khả năng kinh doanh, mà nằm ở lượng thông tin có thể kiểm tra. Khi doanh thu, thanh toán và dòng tiền được ghi nhận qua tài khoản ngân hàng, ví điện tử hoặc thiết bị tại điểm bán, những hoạt động trước đây khó quan sát bắt đầu để lại dấu vết tài chính.

Dữ liệu ấy không bảo đảm một hồ sơ sẽ được chấp thuận. Giá trị của nó là bổ sung căn cứ để người xét vay nhìn thấy rõ hơn hoạt động kinh tế thực tế, thay vì chỉ dựa vào lịch sử tín dụng đã có hoặc tài sản có thể thế chấp.

Dòng tiền hằng ngày trở thành một phần của hồ sơ vay

“Dòng tiền số” không phải một loại tiền mới. Đó là các bản ghi hình thành khi tiền được nhận, chi trả hoặc luân chuyển qua những kênh điện tử như tài khoản ngân hàng, ví điện tử, nền tảng thanh toán, máy bán hàng POS và hệ thống quản lý đơn hàng.

Từ các bản ghi này, tổ chức tín dụng có thể xem xét nhịp doanh thu, dòng tiền vào – ra, khả năng duy trì hoạt động và việc thực hiện các nghĩa vụ thanh toán. Một cơ sở chưa có lịch sử vay dài vẫn có thể cung cấp thêm dữ liệu về hoạt động kinh doanh của mình.

Báo cáo “Cracking the Credit Code” của Tổ chức Tài chính Quốc tế, công bố tháng 5/2026, xác định dữ liệu giao dịch là đầu vào phổ biến nhất trong các mô hình chấm điểm tín dụng phi truyền thống. Nguồn dữ liệu có thể gồm giao dịch tiền di động, ví điện tử, hệ thống POS và sao kê ngân hàng.

Không phải mô hình nào cũng giao toàn bộ quyết định cho AI. Có hệ thống chỉ dùng thuật toán để phân loại giao dịch hoặc phát hiện gian lận, sau đó áp dụng quy tắc thẩm định. Những mô hình tự động hoàn toàn vẫn hiếm; cách kết hợp dữ liệu mới với phương pháp đánh giá truyền thống phổ biến hơn.

Thanh toán điện tử tại điểm bán tạo ra bản ghi giao dịch, một trong những nguồn dữ liệu có thể bổ sung thông tin về dòng tiền kinh doanh. Ảnh minh họa: Towfiqu barbhuiya/Pexels.

Điều này đặt ra một yêu cầu thực tế đối với người kinh doanh: doanh thu muốn trở thành căn cứ xét vay thì trước hết phải được ghi nhận tương đối đầy đủ và có thể kiểm tra. Việc sử dụng phần mềm kế toán tích hợp và quản lý dữ liệu đồng bộ vì thế không chỉ phục vụ kê khai hay điều hành nội bộ. Trong điều kiện phù hợp, nó còn giúp cơ sở kinh doanh chứng minh rõ hơn sức khỏe tài chính của mình.

Tuy nhiên, số hóa giao dịch không đồng nghĩa tổ chức tín dụng mặc nhiên được quyền khai thác mọi dữ liệu. Người vay cần biết dữ liệu nào được thu thập, được sử dụng vào mục đích gì và ảnh hưởng thế nào đến kết quả xét vay.

Khoản vay theo dòng tiền tại Nigeria cho thấy điều gì?

Một trường hợp đi trực tiếp vào nhóm nữ chủ cơ sở kinh doanh được Ngân hàng Thế giới ghi nhận tại Nigeria. Sản phẩm cho vay theo dòng tiền của Access Bank sử dụng dữ liệu giao dịch trong tài khoản kinh doanh để xác định khả năng vay và quy mô khoản vay, thay vì yêu cầu chủ cơ sở phải thế chấp tài sản vật chất.

Điều kiện cho vay không bị loại bỏ. Theo nghiên cứu tình huống do Ngân hàng Thế giới công bố tháng 4/2024, người nộp hồ sơ phải có doanh nghiệp đã đăng ký, hoạt động ít nhất một năm, có tài khoản ngân hàng tối thiểu ba tháng và không có lịch sử tín dụng tiêu cực.

Từ tháng 1/2021 đến tháng 8/2023, Access Bank đã giải ngân hơn 20.000 khoản vay theo dòng tiền cho 15.583 khách hàng kinh doanh; phụ nữ chiếm 30%. Ngân hàng báo cáo tỷ lệ hoàn trả của danh mục đạt 99% và 45% người nhận vốn đã vay lại. Đây là số liệu của một chương trình cụ thể, không phải tỷ lệ đại diện cho toàn bộ phụ nữ kinh doanh hoặc mọi thị trường tín dụng.

Sổ sách và công cụ quản lý tài chính giúp người kinh doanh theo dõi dòng tiền có hệ thống hơn. Ảnh minh họa: Jakub Zerdzicki/Pexels.

Nhóm nghiên cứu còn khảo sát 214 chủ cơ sở đã nộp hồ sơ và được ngân hàng chấp thuận nội bộ, gồm 121 phụ nữ và 93 nam giới. Trong lần theo dõi sau đó, bằng chứng sơ bộ từ thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy nhóm phụ nữ được phân vào diện nhận khoản vay theo dòng tiền có khả năng vay từ nguồn chính thức cao hơn nhóm đối chứng 20 điểm phần trăm sau hai năm. Tác động tương tự không được ghi nhận ở nhóm nam giới.

Kết quả này gợi ý rằng khoản vay dựa trên dòng tiền có thể giải quyết một phần hạn chế tín dụng đối với phụ nữ trong nhóm được nghiên cứu. Nhưng nó chưa đủ để kết luận cùng một mô hình sẽ cho kết quả tương tự tại Việt Nam, với hộ kinh doanh chưa đăng ký hoặc với những người vẫn nhận phần lớn doanh thu bằng tiền mặt.

Một hệ thống trung lập vẫn có thể tạo ra bất lợi

Chấm điểm bằng dữ liệu không tự động tạo ra công bằng. Trong 448 công ty được IFC khảo sát, chỉ 12% công khai đề cập phụ nữ trong hoạt động tiếp cận khách hàng, sứ mệnh hoặc cách xây dựng mô hình. Phần lớn hệ thống được thiết kế theo hướng không sử dụng giới tính như một biến dự báo.

Việc bỏ giới tính khỏi công thức chưa chắc loại được thiên lệch. Nơi cư trú, trình độ học vấn, loại thiết bị hoặc mức độ hoạt động trực tuyến có thể trở thành những biến đại diện. Nếu phụ nữ có dấu vết số ít hơn do sử dụng chung điện thoại, kinh doanh bằng tiền mặt hoặc gánh nhiều công việc chăm sóc, hệ thống có thể đánh giá họ thấp hơn mà không trực tiếp sử dụng thông tin về giới.

Dữ liệu cũng có thể phản ánh sai tình hình nếu tài khoản kinh doanh và tài khoản gia đình không được tách biệt, giao dịch bị ghi nhận thiếu hoặc một khoản chi bất thường bị thuật toán diễn giải thành dấu hiệu rủi ro. Khi người vay không biết nguyên nhân bị đánh giá thấp, dữ liệu mới có nguy cơ tạo thêm một lớp bất lợi khó nhìn thấy.

Việc đưa dữ liệu giao dịch vào chấm điểm tín dụng cần đi cùng kiểm tra độ chính xác, thiên lệch và khả năng giải thích. Ảnh minh họa: Artem Podrez/Pexels.

IFC khuyến nghị các tổ chức tài chính kiểm tra thiên lệch trong suốt vòng đời mô hình, theo dõi kết quả nộp hồ sơ, phê duyệt, quy mô khoản vay và trả nợ có phân tách theo giới. Người vay cần được giải thích dữ liệu nào ảnh hưởng đến hồ sơ, đồng thời có cách yêu cầu rà soát và sửa thông tin không chính xác.

Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 đã có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Bất kỳ mô hình nào sử dụng dữ liệu tài khoản, giao dịch hoặc dấu vết số để xét vay đều phải được đặt trong yêu cầu bảo vệ dữ liệu, kiểm soát mục đích sử dụng và bảo đảm quyền của chủ thể dữ liệu.

Muốn dòng tiền trở thành lợi thế phải thay đổi từ hai phía

Với phụ nữ trực tiếp kinh doanh, bước đầu tiên không phải tìm cách tạo thật nhiều dấu vết số, mà là tổ chức dữ liệu tài chính sao cho phản ánh đúng hoạt động. Tách tài khoản kinh doanh khỏi chi tiêu gia đình, ghi nhận doanh thu và chi phí đều đặn, đối chiếu giao dịch, lưu hóa đơn và sử dụng công cụ quản lý phù hợp có thể giúp hình thành một hồ sơ rõ hơn.

Những việc này không thay thế hiệu quả kinh doanh và cũng không bảo đảm được vay. Chúng giúp người kinh doanh chủ động hơn khi phải chứng minh nguồn thu, nhu cầu vốn và khả năng trả nợ, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cách đánh giá của bên cho vay.

Về phía ngân hàng và công ty công nghệ tài chính, trách nhiệm lớn hơn nằm ở việc thiết kế mô hình có thể giải thích. Dữ liệu giao dịch nên bổ sung cho thẩm định, không trở thành lý do để giao toàn bộ quyết định cho một thuật toán mà khách hàng không thể kiểm tra. Cơ chế rà soát của con người, sửa dữ liệu sai và khiếu nại kết quả phải được đặt ngay trong quy trình.

Chính sách hỗ trợ cũng cần tính đến những người buôn bán nhỏ chưa có đủ công cụ số hoặc kỹ năng quản trị tài chính. Nếu chỉ ưu tiên người đã có tài khoản kinh doanh, phần mềm kế toán và lịch sử giao dịch dày, phương pháp mới có thể tiếp tục bỏ sót nhóm cần thêm cơ hội nhất.

Quyết định số 2415/QĐ-TTg về Đề án Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026–2035 đã đặt ra giai đoạn mới cho hoạt động hỗ trợ khởi sự và phát triển kinh doanh. Khi triển khai các giải pháp hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026–2035, đào tạo quản trị dòng tiền, sử dụng tài khoản kinh doanh và hiểu quyền đối với dữ liệu cần được xem là một phần của năng lực tiếp cận vốn.

Giá trị của dòng tiền số không nằm ở việc thay tài sản thế chấp bằng một công thức bí mật khác. Nó nằm ở khả năng giúp hoạt động kinh doanh có thật được nhìn thấy đầy đủ hơn. Khi người kinh doanh kiểm soát được dữ liệu của mình và tổ chức tín dụng chịu trách nhiệm về cách sử dụng dữ liệu, công nghệ mới có thể trở thành căn cứ bổ sung cho một quyết định vay vốn công bằng hơn.

Bằng chứng về chấm điểm tín dụng mới đang ở mức nào?

Báo cáo IFC năm 2026 dựa trên bản đồ toàn cầu gồm 448 công ty chấm điểm tín dụng thay thế và phỏng vấn hơn 30 chuyên gia. Trong cơ cấu sản phẩm được khảo sát, tín dụng cá nhân chiếm khoảng 47%, còn tín dụng cho doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa hoặc hoạt động kinh doanh chiếm 32%. Dữ liệu giao dịch là nguồn đầu vào phổ biến nhất, nhưng mô hình AI tự động hoàn toàn vẫn hiếm. Kế hoạch hành động về tài chính cho doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa của G20 cũng đánh giá chấm điểm thay thế có triển vọng đối với cơ sở do phụ nữ làm chủ, đồng thời lưu ý bằng chứng thực nghiệm vững chắc vẫn chưa đầy đủ. Vì vậy, dòng tiền số nên được xem là căn cứ bổ sung, không phải tiêu chuẩn duy nhất hoặc sự bảo đảm rằng người nộp hồ sơ sẽ được vay.

 Nguồn: Tổ chức Tài chính Quốc tế; Đối tác Toàn cầu về Tài chính Toàn diện của G20.

Link nguồn: Cracking the Credit Code – Executive Summary; Action Plan for MSME Financing