Đề tài “Nghiên cứu đa dạng thực vật Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền, là cơ sở tái tạo khu hệ sinh thái tại Trung tâm Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên Việt Nam và Cứu hộ động, thực vật” do PGS.TS. Vũ Tiến Chính và nhóm nghiên cứu Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam thực hiện đã tập tập trung điều tra đa dạng thực vật tại Phong Điền, thu thập nguồn giống cây bản địa và tạo cơ sở khoa học cho công tác nhân giống, gây trồng, phục hồi hệ thực vật bản địa tại CCRR, góp phần bảo tồn nguồn gen, nâng cao chất lượng sinh cảnh và tạo nền tảng cho các chương trình trồng rừng theo hướng gần với tự nhiên.

Khảo sát đa dạng sinh học

Hoạt động của nhóm nghiên cưu - Nguồn Viện Hàn Lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam

Trong giai đoạn 2023 - 2025, nhóm đã thực hiện nhiều đợt khảo sát tại Khu Dự trữ thiên nhiên Phong Điền. Kết quả, nhóm đã phác họa bức tranh tương đối toàn diện về hệ thực vật của Phong Điền với 365 loài và dưới loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 294 chi, 114 họ và 5 ngành thực vật. So với các kết quả điều tra trước đây, nghiên cứu đã bổ sung 57 loài và giám định, chuẩn hóa lại 308 loài, góp phần cập nhật và hoàn thiện cơ sở dữ liệu về đa dạng thực vật của khu vực.

Đặc biệt nhóm đã phát hiện và công bố hai loài mới cho khoa học gồm Tỏi Phong Điền (Aspidistra phongdiensis) và Diệp hạ châu Việt Nam (Nymphanthus vietnamensis), đồng thời ghi nhận bổ sung loài Impatiens hirsutisepala cho hệ thực vật Việt Nam. 

Theo kết quả khảo sát, nhóm đã ghi nhận 459 lượt giá trị sử dụng của hệ thực vật thuộc 6 nhóm công dụng. Trong đó 228 loài có giá trị làm dược liệu, thực phẩm, tinh dầu, cây cảnh và lâm nghiệp. Nghiên cứu cũng xác định 16 loài thực vật quý hiếm thuộc các danh mục ưu tiên bảo tồn của Việt Nam và quốc tế, làm cơ sở đề xuất các giải pháp bảo tồn và sử dụng bền vững.

Theo PGS.TS. Vũ Tiến Chính: Để định danh chính xác một loài thực vật, nhóm nghiên cứu phải có mặt đúng thời điểm cây ra hoa hoặc kết quả. Vì vậy, nhiều chuyến khảo sát được thực hiện vào các tháng 7, 8 và 9, thời điểm nắng nóng nhất ở miền Trung nhưng cũng là mùa ra hoa của nhiều loài thực vật.

Đề xuất giải pháp phục hồi hệ sinh thái

Từ những dữ liệu thu thập và đánh giá về đặc điểm sinh thái và khả năng thích nghi của các loài cây bản địa, nhóm nghiên cứu đã tiến hành quá trình lựa chọn các loài phù hợp cho công tác xây dựng mô hình trồng thử nghiệm tại CCRR. Theo đó, có 37 loài có tiềm năng, sau quá trình sàng lọc, nhóm lựa chọn được 15 loài để trồng thử nghiệm. Mô hình được triển khai trên diện tích khoảng 700 m², quy tụ nhiều loài cây gỗ bản địa có giá trị sinh thái và kinh tế như ngô đồng, lát hoa, dổi hạt, trẩu cùng các loài gỗ quý thuộc họ Đậu.

Theo PGS.TS. Vũ Tiến Chính, khó khăn lớn nhất không phải là tìm được những loài cây bản địa quý mà là giúp nhân giống, thích ứng được với vi khí hậu tại khu vực phục hồi sau khi được đưa về trồng. Ban đầu cây giống không sống được do tầng đất ở khu vực xây dựng mô hình đã bị xáo trọn, hệ vi sinh vật trong đất suy giảm, cây khó thích ứng. Nhóm nghiên cứu phải thực hiện việc cải tạo đất, bổ sung vi sinh vật bản địa từ xác bã thực vật rừng, lựa chọn những loài có khả năng thích nghi tốt hơn rồi mới tiếp tục trồng thử nghiệm. Quá trình thực hiện giúp nhóm nghiên cứu hiểu rõ hơn điều kiện sinh thái của khu vực, tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật, tích lũy những kinh nghiệm quan trọng cho các nghiên cứu phục hồi hệ sinh thái về sau.

Nhóm nghiên cứu cũng xây dựng Danh lục thực vật Khu Dự trữ thiên nhiên Phong Điền, báo cáo đánh giá hiện trạng hệ sinh thái tại CCRR, báo cáo đánh giá sinh trưởng của các loài thực vật bản địa được chọn trồng phục hồi, xây dựng bộ mẫu tiêu bản thực vật và hệ thống dữ liệu phục vụ quản lý. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ viễn thám kết hợp phần mềm eCognition - phần mềm chuyên dùng để phân tích và phân loại ảnh vệ tinh, để số hóa trạng thái thảm thực vật và theo dõi diễn biến rừng đã tạo thêm công cụ hỗ trợ giám sát, đánh giá hiệu quả tái tạo hệ sinh thái trong dài hạn.

Nhóm nghiên cứu  đề xuất 6 nhóm giải pháp nhằm bảo tồn và sử dụng bền vững các loài thực vật quý hiếm, cung cấp căn cứ để lựa chọn nguồn giống bản địa cho các chương trình phục hồi rừng, bảo tồn nguồn gen và tái tạo sinh cảnh tại các khu bảo tồn thiên nhiên.

Sau quá trình nghiên cứu,  nhóm công bố 2 bài báo quốc tế thuộc danh mục SCIE, một bài báo trên Tạp chí Sinh học (VAST2) và 2 bài báo trên các tạp chí trong nước, đồng thời hướng dẫn hỗ trợ một nghiên cứu sinh và bảo vệ thành công một học viên cao học.  Những kết quả của đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đánh giá cao cả về giá trị khoa học và khả năng ứng dụng thực tiễn.

Từ thành quả nghiên cứu trên, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục mở rộng điều tra các nhóm thực vật đặc hữu và quý hiếm tại Khu Dự trữ thiên nhiên Phong Điền, hoàn thiện các giải pháp kỹ thuật phục vụ tái tạo các hệ sinh thái bị tác động.