Hoạt động buôn bán nhỏ là một phần quen thuộc của kinh tế địa phương; thiết kế thủ tục đăng ký cần tính đến quy mô và điều kiện hoạt động thực tế. Ảnh: Quang Nguyen Vinh/Pexels.

Một người bán hàng nhỏ có thể hoạt động đều đặn nhiều năm, tạo thu nhập cho gia đình và cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho cộng đồng nhưng vẫn đứng ngoài một phần hệ thống kinh doanh chính thức. Khoảng cách ấy không chỉ nằm ở việc có hay không một tờ giấy đăng ký, mà còn ở chi phí để bước vào hệ thống và những quyền lợi nhận được sau khi đăng ký.

Ngày 5/8/2026, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố báo cáo Registration of individual businesses in Viet Nam: Drivers, challenges and lessons from international experience. Một trong những hướng được báo cáo đề cập là xây dựng một nhóm kinh doanh đơn giản hóa, phù hợp hơn với các hoạt động có quy mô rất nhỏ. ILO nhận định cách tiếp cận này còn có thể tạo tác động tích cực về giới khi khuyến khích phụ nữ bắt đầu và phát triển hoạt động kinh doanh.

Điều cần phân biệt là đây là khuyến nghị chính sách của ILO, không phải một loại hình kinh doanh mới đã được pháp luật Việt Nam ban hành.

Không chỉ là rút ngắn một tờ khai

Khung pháp lý hiện hành của Việt Nam đã có những cơ chế để giảm gánh nặng cho hoạt động kinh doanh nhỏ. Nghị định 168/2025/NĐ-CP quy định hộ gia đình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, làm muối; người bán hàng rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động, thời vụ và làm dịch vụ có thu nhập thấp không phải đăng ký hộ kinh doanh, trừ trường hợp kinh doanh ngành, nghề có điều kiện. Mức thu nhập thấp do địa phương quy định.

Với người đăng ký hộ kinh doanh, hồ sơ có thể được nộp trực tiếp, qua bưu chính hoặc qua mạng. Cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã xử lý hồ sơ đủ điều kiện trong thời hạn ba ngày làm việc. Dữ liệu đăng ký cũng được kết nối với hệ thống đăng ký thuế.

Nghị định 296/2026/NĐ-CP ban hành ngày 23/7/2026 tiếp tục sửa đổi Nghị định 168/2025/NĐ-CP trong hướng hoàn thiện thủ tục đăng ký doanh nghiệp và khai thác dữ liệu đã có trong các cơ sở dữ liệu nhà nước.

Như vậy, câu hỏi mà báo cáo mới của ILO đặt ra không đơn thuần là làm một mẫu đơn ngắn hơn. Vấn đề lớn hơn là liệu có cần một “nấc đầu tiên” nhẹ hơn giữa hoạt động kinh doanh rất nhỏ và các hình thức kinh doanh chính thức hiện nay, để người đang buôn bán nhỏ có thể bước vào hệ thống mà chi phí tuân thủ không vượt quá khả năng của họ.

Một phụ nữ bán trái cây trên đường phố TP.HCM. Chính sách chính thức hóa cần tính đến đặc điểm của các hoạt động kinh doanh quy mô nhỏ và linh hoạt. Ảnh: Ahmad Malulein/Pexels.

Một nấc như vậy chỉ có ý nghĩa nếu người kinh doanh nhìn thấy lợi ích của việc chính thức hóa. Nếu đăng ký chỉ làm phát sinh thêm nghĩa vụ nhưng không giúp tiếp cận dịch vụ, tài chính, bảo hiểm hay công cụ phát triển kinh doanh, động lực tham gia sẽ yếu.

Đây cũng là điểm cần nối với câu chuyện phụ nữ kinh doanh nhỏ. Khi một cơ sở chuyển từ hoạt động phi chính thức sang đăng ký, vấn đề không dừng ở giấy phép mà còn kéo theo cách thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm xã hội, thuế và quản lý doanh thu.

Chi phí tuân thủ không rơi đều lên mọi người

Một chính sách đăng ký đơn giản hơn sẽ có lợi cho cả nam và nữ kinh doanh nhỏ. Vì vậy, không nên mặc định đây là chính sách chỉ dành cho phụ nữ.

Trục giới xuất hiện ở chỗ vị trí của phụ nữ và nam giới trong thị trường lao động phi chính thức không hoàn toàn giống nhau. Các nghiên cứu của ILO về việc làm phi chính thức tại Việt Nam cho thấy phụ nữ có xu hướng tập trung nhiều hơn trong những phân khúc dễ bị tổn thương của thị trường lao động. Báo cáo về việc làm phi chính thức dưới góc nhìn giới cũng nhấn mạnh những rào cản kinh tế và xã hội khác nhau mà lao động nữ phải đối mặt.

Vì thế, cùng một yêu cầu về thời gian làm thủ tục, khả năng sử dụng công nghệ, kế toán hay chi phí tuân thủ có thể tạo sức nặng khác nhau đối với từng nhóm kinh doanh. Với một cơ sở có doanh thu nhỏ và biên lợi nhuận thấp, một khoản chi cố định hoặc một ngày phải ngừng bán hàng để hoàn thiện thủ tục có thể đáng kể hơn nhiều so với doanh nghiệp đã có nhân sự chuyên trách.

Báo cáo ILO tháng 8/2026 đi xa hơn khi cho rằng nhóm kinh doanh đơn giản hóa có khả năng tạo tác động giới tích cực bằng việc giúp phụ nữ dễ bắt đầu và mở rộng kinh doanh hơn.

Nhưng lợi ích đó không tự động xuất hiện chỉ vì thủ tục được số hóa. Một quy trình hoàn toàn trực tuyến có thể thuận lợi với người quen sử dụng dịch vụ số nhưng lại tạo thêm khoảng cách với người ít kỹ năng công nghệ. Một mức nghĩa vụ cố định có thể dễ quản lý đối với cơ quan nhà nước nhưng lại không phù hợp với người kinh doanh theo mùa hoặc có doanh thu rất thấp.

Hoạt động kinh doanh nhỏ có nhiều hình thức, từ bán hàng đường phố đến cửa hàng cố định. Thủ tục phù hợp cần tính tới sự khác biệt về quy mô và năng lực quản lý. Ảnh: Costa Karabelas/Pexels.

Đó là lý do đánh giá tác động giới không nên dừng ở câu hỏi có bao nhiêu phụ nữ đăng ký. Cần biết phụ nữ và nam giới mất bao lâu để hoàn thành thủ tục, tỷ lệ hồ sơ phải bổ sung ra sao, nhóm nào bỏ cuộc giữa chừng và sau khi đăng ký họ có tiếp cận được thêm nguồn lực hay không.

Khi hoạt động kinh doanh được ghi nhận chính thức, dòng tiền số và dữ liệu giao dịch cũng có thể trở thành một phần hồ sơ giúp cơ sở kinh doanh chứng minh hoạt động kinh tế của mình khi tiếp cận vốn. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi người kinh doanh có khả năng quản lý và kiểm soát cách dữ liệu ấy được sử dụng.

Đăng ký phải mở được quyền lợi

Điểm đáng chú ý trong các khuyến nghị của ILO là chính thức hóa không được tách rời khỏi thuế, bảo hiểm xã hội và hỗ trợ phát triển kinh doanh. Báo cáo đề cập việc đơn giản hóa đăng ký, phối hợp tốt hơn các cơ chế thuế và bảo hiểm xã hội, đồng thời mở rộng bảo trợ xã hội và hỗ trợ tăng trưởng bền vững cho hoạt động kinh doanh.

Nếu Việt Nam nghiên cứu một cơ chế đơn giản hơn cho nhóm kinh doanh rất nhỏ, ba yêu cầu cần được đặt cùng lúc.

Trước hết, người dân không nên phải khai đi khai lại cùng một thông tin cho nhiều cơ quan. Dữ liệu định danh, đăng ký kinh doanh, thuế và các thủ tục liên quan cần được kết nối ở mức có thể, để “đơn giản hóa” được đo bằng số bước người dân thực sự phải thực hiện chứ không phải số biểu mẫu đã được đưa lên mạng.

Thứ hai, nghĩa vụ cần tương xứng với quy mô. Người bán hàng thời vụ, cơ sở tạo sinh kế cho một gia đình và một hộ đã phát triển tới quy mô sử dụng nhiều lao động không thể được đối xử như nhau chỉ vì đều bắt đầu từ kinh doanh cá thể. Chính sách chuyển tiếp cũng cần đủ rõ để việc bước vào khu vực chính thức không trở thành một cú tăng chi phí đột ngột.

Thứ ba, phải đo kết quả có phân tách theo giới. Số đăng ký mới chỉ là chỉ tiêu đầu vào. Điều quan trọng hơn là sau một năm hoặc vài năm, phụ nữ và nam giới đăng ký kinh doanh có tăng khả năng tiếp cận vốn, bảo hiểm xã hội, đào tạo, thị trường và công cụ số hay không; cơ sở của họ có tồn tại và phát triển tốt hơn hay không.

Việc thử nghiệm quy trình cũng cần có tiếng nói của chính những người sẽ sử dụng nó. Phụ nữ bán hàng tại chợ, kinh doanh dịch vụ tại nhà, bán hàng trực tuyến hoặc vận hành cơ sở siêu nhỏ có thể chỉ ra những vướng mắc mà người xây dựng thủ tục khó nhận thấy từ bàn làm việc. Sự tham gia này giúp chính sách phân biệt được đâu là thủ tục thực sự cần thiết và đâu là chi phí hành chính có thể loại bỏ.

Cách tiếp cận đó cũng phù hợp với mục tiêu hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026–2035, trong đó năng lực quản trị, chuyển đổi số, tiếp cận tín dụng và phát triển mô hình kinh doanh bền vững đều là những phần quan trọng của quá trình hỗ trợ.

Một chính sách đăng ký tốt vì thế không nên được đánh giá chỉ bằng việc Nhà nước có thêm bao nhiêu cơ sở trong cơ sở dữ liệu. Thước đo quan trọng hơn là người kinh doanh có bước vào khu vực chính thức với chi phí thấp hơn và nhận lại nhiều cơ hội phát triển hơn hay không.

Với phụ nữ, câu hỏi cần tiếp tục theo dõi càng cụ thể: thủ tục đơn giản hơn có giúp họ biến hoạt động tạo sinh kế thành một cơ sở có khả năng tích lũy, vay vốn, tham gia bảo hiểm và mở rộng thị trường hay chỉ biến một hoạt động vốn linh hoạt thành thêm một đầu việc phải tuân thủ. Chính câu trả lời đó mới cho biết một cải cách đăng ký kinh doanh có thực sự tạo thêm cơ hội bình đẳng hay không.