ThS. Nguyễn Thị Minh Hà và TS. Trịnh Thị Ánh Hằng cùng các nhóm sinh viên nghiên cứu khoa học tại Khoa Ngoại ngữ, Đại học Bách khoa Hà Nội.

Một nghiên cứu sinh có thể học cách thiết kế thí nghiệm từ giáo trình, đọc hàng trăm bài báo để tìm phương pháp và dành nhiều năm cho một đề tài. Nhưng đến lúc phải chọn hướng nghiên cứu, gửi công trình tới một tạp chí, tìm nhóm hợp tác hay đứng dậy sau một lần thất bại, những câu trả lời thường không còn nằm sẵn trong sách. Đó là lúc kinh nghiệm của người đi trước trở nên quý.

Trong khoa học, cố vấn không đơn giản là một nhà khoa học lớn tuổi hướng dẫn người trẻ làm việc. Một mối quan hệ tốt có thể truyền đi những thứ khó đo đếm: cách đặt câu hỏi, cách nhận ra một đề tài đáng theo đuổi, kinh nghiệm làm việc với đồng nghiệp, lựa chọn hội nghị phù hợp hay cách xây dựng mạng lưới nghề nghiệp.

Với nữ nghiên cứu trẻ, sự kết nối ấy còn mang thêm một ý nghĩa. Họ được nhìn thấy những người phụ nữ đã đi trước mình trong chính môi trường khoa học, đã từng đứng lớp, làm nghiên cứu, xây dựng nhóm chuyên môn và dẫn dắt thế hệ sau.

Một nghiên cứu mới của Ủy ban châu Âu năm 2026 đang đưa mạng lưới cố vấn vào trung tâm của câu chuyện bình đẳng giới trong nghiên cứu. Thay vì chỉ đếm số phụ nữ trong phòng thí nghiệm, nghiên cứu đặt câu hỏi sâu hơn: những nhà khoa học trẻ đang được dẫn dắt bởi ai và những mối quan hệ nghề nghiệp ấy có liên hệ thế nào với hành trình khoa học về sau.

Có những điều của nghề khoa học không nằm trong giáo trình

Ngày đầu bước vào phòng thí nghiệm, người trẻ thường tập trung vào kỹ thuật chuyên môn: một phép đo phải thực hiện thế nào, một mẫu cần xử lý ra sao, số liệu nào đủ tin cậy để đưa vào bài báo. Nhưng càng đi xa, công việc nghiên cứu càng có nhiều quyết định không thuần túy kỹ thuật.

Một nhà khoa học trẻ phải học cách chọn vấn đề đủ mới nhưng vẫn khả thi. Phải biết khi nào nên tiếp tục một hướng nghiên cứu và lúc nào nên dừng. Phải tìm được cộng sự, học cách phản hồi phản biện, trình bày kết quả trước đồng nghiệp và dần tạo dựng uy tín khoa học. Không phải kinh nghiệm nào cũng có thể viết thành quy trình. Người cố vấn có giá trị ở chính khoảng trống ấy. Họ không làm thay người trẻ, mà giúp người trẻ nhìn thấy những lựa chọn mà kinh nghiệm của bản thân chưa đủ để nhận ra.

Nghiên cứu Gender dynamics in research mentorship networks do Tổng vụ Nghiên cứu và Đổi mới của Ủy ban châu Âu công bố năm 2026 xem xét xu hướng hình thành các cặp cố vấn - người được cố vấn theo giới và mối liên hệ của mạng lưới này với thành tích nghiên cứu về sau. Nhóm nghiên cứu cũng sử dụng một chỉ số thư mục khoa học để xem xét đóng góp nghề nghiệp của những người từng được cố vấn khi họ trở thành các nhà nghiên cứu độc lập. Điểm quan trọng không nằm ở việc tất cả phụ nữ phải tìm một nữ cố vấn.

Giá trị lớn hơn là thừa nhận rằng quan hệ cố vấn là một phần của môi trường phát triển nghề nghiệp khoa học. Khi cơ hội tiếp cận những người giàu kinh nghiệm được mở rộng, người trẻ có thêm nguồn lực để tự xây dựng con đường của mình.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà cùng sinh viên trong một hoạt động học thuật.

Người đi trước truyền cả kinh nghiệm lẫn niềm tin nghề nghiệp

Tại Việt Nam, hình ảnh ấy có thể nhìn thấy ngay trong những câu chuyện của các nữ trí thức đang ngày ngày đứng trên giảng đường và trong phòng thí nghiệm.

Hơn 30 năm gắn bó với ngành cơ khí, PGS.TS Nguyễn Thị Phương Giang, giảng viên cao cấp Khoa Cơ khí chế tạo máy, Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội, vẫn dành thời gian gặp gỡ đồng nghiệp trẻ, chia sẻ kinh nghiệm và khích lệ họ tiếp tục gìn giữ tinh thần nghề nghiệp.

Trong bài viết của Phụ nữ Mới cuối năm 2025, bà nói một điều rất giản dị về công việc của người thầy: dạy học là truyền kiến thức, nhưng đồng thời phải truyền được niềm tin và cảm hứng cho sinh viên. Hơn ba thập niên đứng lớp đã đưa PGS.TS Nguyễn Thị Phương Giang đi qua nhiều thế hệ kỹ sư, trong một lĩnh vực từng có rất ít nữ sinh theo học. Một thế hệ khác đang tiếp tục công việc ấy.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà, giảng viên Khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, vừa nghiên cứu hóa học tính toán, vừa hướng dẫn học viên cao học, nghiên cứu sinh và tham gia bồi dưỡng học sinh dự Olympic Hóa học quốc tế. Các thế hệ học trò của chị đã đạt những thành tích cao trong các kỳ thi quốc tế.

Hai câu chuyện khác nhau về tuổi nghề và lĩnh vực chuyên môn, nhưng có một điểm gặp: tri thức được tiếp tục bằng con người.

Một công trình khoa học có thể nằm trên tạp chí. Một phương pháp có thể được ghi lại trong giáo trình. Nhưng kinh nghiệm lựa chọn vấn đề, sự kiên trì trước những lần thử nghiệm thất bại hay bản lĩnh bước vào một lĩnh vực mà nữ giới còn ít hiện diện thường được truyền tốt nhất qua tương tác giữa những người cùng làm nghề.

Cố vấn đang trở thành một phần của hệ sinh thái khoa học

Các chương trình quốc tế dành cho nữ nghiên cứu đang ngày càng coi mentoring là một cấu phần riêng, thay vì một hoạt động giao lưu bên lề.

Chương trình Women Leadership Programme của Hội đồng Đổi mới châu Âu năm 2026 kết hợp đào tạo kỹ năng lãnh đạo, xây dựng mạng lưới, cố vấn cá nhân 1-1 và huấn luyện kinh doanh cho các nữ nhà nghiên cứu và nữ doanh nhân được hỗ trợ bởi hệ sinh thái EIC và EIT. Người tham gia được kết nối với doanh nhân, nhà đầu tư, lãnh đạo cấp cao và các chuyên gia trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Cách thiết kế ấy đáng quan tâm ở một điểm: người cố vấn không được đặt vào vị trí quyết định thay cho người trẻ. Họ giúp người được cố vấn nhìn rõ lựa chọn, đánh giá năng lực, xây dựng chiến lược và mở rộng quan hệ nghề nghiệp.

Một nữ nghiên cứu trẻ có thể cần lời khuyên về cách xây dựng nhóm khoa học. Người khác lại muốn chuyển kết quả nghiên cứu thành startup. Có người đang chuẩn bị đảm nhận vị trí lãnh đạo phòng thí nghiệm. Có người cần tìm cộng sự quốc tế.

Khi mentoring đi theo nhu cầu cụ thể của mỗi người, nó trở thành một công cụ phát triển năng lực chứ không phải một chương trình động viên chung chung.

Hai nữ nhà khoa học trao đổi về công thức và nội dung nghiên cứu ngay trong phòng thí nghiệm.

Cố vấn 1-1 trong chương trình dành cho nữ nghiên cứu và đổi mới

Women Leadership Programme 2026 của Hội đồng Đổi mới châu Âu thiết kế hành trình phát triển dành cho nữ nhà nghiên cứu và nữ doanh nhân với bốn cấu phần: đào tạo kỹ năng lãnh đạo, xây dựng mạng lưới, cố vấn cá nhân 1-1 và huấn luyện kinh doanh. Người cố vấn đến từ hệ sinh thái đổi mới châu Âu, gồm doanh nhân, nhà đầu tư và lãnh đạo cấp cao, được kết nối với từng người tham gia dựa trên thách thức nghề nghiệp cụ thể. Các nhóm năm 2026 triển khai từ tháng 5 đến tháng 11, trong đó giai đoạn tháng 7-10 dành cho các phiên mentoring và coaching cá nhân. Mô hình này coi cố vấn là một phần của quá trình phát triển năng lực nghề nghiệp, chứ không chỉ là hoạt động truyền cảm hứng.

Hội Nữ trí thức có một lợi thế đặc biệt: nhiều thế hệ cùng hiện diện

Ở Việt Nam, Hội Nữ trí thức Việt Nam đang sở hữu một nguồn lực rất đáng giá cho những mô hình kết nối như vậy. Tại Đại hội đại biểu Phụ nữ toàn quốc lần thứ XIV, TS Phạm Thị Mỵ, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nữ trí thức Việt Nam, đã nêu định hướng mở rộng mạng lưới kết nối nữ trí thức trong và ngoài nước, đồng thời tăng cường chương trình đào tạo, bồi dưỡng thế hệ nữ trí thức trẻ trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây là nền tảng rất gần với tinh thần mentoring. Không nhất thiết phải bắt đầu bằng một chương trình quy mô lớn. Một nhóm nhỏ gồm nhà khoa học giàu kinh nghiệm và những nữ nghiên cứu trẻ cùng lĩnh vực cũng có thể tạo ra giá trị nếu gặp nhau thường xuyên và có mục tiêu rõ.

Một giáo sư có thể chia sẻ cách xây dựng nhóm nghiên cứu. Một nữ doanh nhân khoa học có thể kể kinh nghiệm thương mại hóa công nghệ. Một chuyên gia sở hữu trí tuệ có thể hướng dẫn nhà nghiên cứu trẻ nhận diện tài sản sáng tạo. Một người từng quản lý phòng thí nghiệm có thể giúp đồng nghiệp trẻ chuẩn bị cho vai trò lãnh đạo.

Ở chiều ngược lại, những nhà khoa học trẻ cũng mang tới kiến thức mới về công nghệ, dữ liệu, phương pháp nghiên cứu và những câu hỏi của một thế hệ đang làm khoa học trong môi trường khác trước. Mối quan hệ vì vậy không nhất thiết chỉ đi một chiều từ người lớn tuổi xuống người trẻ. Nó có thể trở thành cuộc trao đổi giữa các thế hệ.

Khi một mạng lưới tốt giúp người trẻ tìm được đúng người

Một hạn chế của cách cố vấn hoàn toàn tự phát là người trẻ thường chỉ tiếp cận được những người ngay bên cạnh mình. Nếu học ở một trường nhỏ, làm việc tại địa phương hoặc nghiên cứu một lĩnh vực hẹp, họ có thể khó tìm được người có kinh nghiệm phù hợp.Mạng lưới nghề nghiệp giúp mở rộng phạm vi ấy.

Một nữ tiến sĩ trẻ nghiên cứu vật liệu ở miền Trung có thể trao đổi với nhà khoa học cùng chuyên ngành tại Hà Nội hoặc TP.HCM. Một giảng viên trẻ đang muốn thương mại hóa kết quả nghiên cứu có thể cần người cố vấn từ doanh nghiệp hơn là một giáo sư cùng trường.

Công nghệ số càng làm việc kết nối dễ hơn. Một cuộc gặp trực tuyến mỗi tháng, một nhóm chuyên môn nhỏ hay một phiên trao đổi theo chủ đề đều có thể vượt qua khoảng cách địa lý. Điều quan trọng là kết nối phải dựa trên nhu cầu chuyên môn, chứ không dừng ở việc cùng giới tính hoặc cùng một tổ chức.

Nghiên cứu của Ủy ban châu Âu về mạng lưới cố vấn cũng cho thấy giới là một yếu tố đáng nghiên cứu trong cách các quan hệ cố vấn hình thành. Chính vì vậy, việc có nhiều nữ khoa học gia ở vị trí đủ kinh nghiệm để hướng dẫn người khác tạo thêm lựa chọn cho thế hệ sau, đặc biệt trong những ngành phụ nữ vẫn chưa hiện diện nhiều.

Nhóm các nhà khoa học cùng trao đổi dữ liệu trên máy tính trong phòng thí nghiệm hiện đại.

Từ một người cố vấn đến một cộng đồng nghề nghiệp

Một người cố vấn tốt có thể giúp một nhà nghiên cứu trẻ vượt qua một quyết định khó. Một mạng lưới tốt có thể tạo ra nhiều mối quan hệ như thế cùng lúc.

Nếu các thế hệ nữ trí thức được kết nối theo chuyên môn, người trẻ có cơ hội tiếp cận nhiều dạng kinh nghiệm hơn. Họ không phụ thuộc vào một hình mẫu duy nhất và cũng không cần đi theo đúng con đường của người đi trước. Người cố vấn giỏi không tạo ra bản sao của mình. Giá trị của họ nằm ở khả năng giúp người trẻ nhận ra năng lực riêng, nhìn thấy lựa chọn và đủ tự tin để chịu trách nhiệm với lựa chọn ấy. Đây cũng là một cách nhìn tích cực về bình đẳng giới trong khoa học.

Bình đẳng không chỉ được tạo nên khi phụ nữ có quyền bước vào một phòng thí nghiệm. Nó còn được nuôi dưỡng khi người trẻ có cơ hội tiếp cận tri thức nghề nghiệp, mạng lưới chuyên môn và những người sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm.

Với Hội Nữ trí thức Việt Nam, nơi nhiều thế hệ nhà khoa học, giảng viên, chuyên gia và doanh nhân cùng hiện diện, nguồn lực ấy đã có sẵn ở chính con người.

Nếu kinh nghiệm của một thế hệ được truyền thành năng lực của thế hệ kế tiếp, mạng lưới nữ trí thức sẽ không chỉ lớn thêm về số lượng. Nó có thể mạnh hơn từ bên trong.

Nguồn box: European Innovation Council, EIC Women Leadership Programme và FAQ phiên bản 2.0, ngày 27/3/2026.